|
Η Παιδεία στη Χίο ΑΠΟ ΤΗ ΜΕΤΑΕΜΦΥΛΙΑΚΗ ΕΛΛΑΔΑ ΩΣ ΤΗ ΧΟΥΝΤΑ Συγγραφή, έρευνα, γενική
επιμέλεια: Παναγιώτης Ξενάκης. |
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
ΕΥΧΑΡΙΣΤΟΥΜΕ ΙΔΙΑΙΤΕΡΩΣ ΓΙΑ ΤΑ ΑΡΘΡΑ ΠΟΥ ΜΑΣ ΕΓΡΑΨΑΝ -κ. Π. Καλογεράκη Διευθυντή της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Χίου. -κα Ν. Φράγκου συνταξιούχο δασκάλα. -κ. Γ. Χειλά συνταξιούχο δάσκαλο. ***** -Βιβλιοθήκη Κοραή, τον διευθυντή της κ. Δ. Δημητρακόπουλο και τη βιβλιοθηκάριο κα Α. Κουφοπαντελή. ΓΙΑ ΤΙΣ ΣΗΜΑΝΤΙΚΕΣ ΤΟΥΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ -κ. Γ. Μαρμαρινό συνταξιούχο Λυκειάρχη. -κ. Σ. Μακριά συνταξιούχο δάσκαλο. -κ. Κ. Μονιώδη συνταξιούχο δάσκαλο. ***** -Τους εκπαιδευτικούς των σχολείων που μας έδωσαν ιστορικά στοιχεία. -Ιστορικό Αρχείο Χίου. ***** -κ. Ζ. Κασμά Διευθυντή 6ου Δημοτικού. -κ. Ν. Λεοντάρα Διευθυντή 3ου Ενιαίου Λυκείου. -κ. Σ. Παραδείση Διευθυντή Γυμνασίου Βολισσού. -κ. Ν. Σιδεράτο συνταξιούχο Λυκειάρχη. -κ. Γ. Σπανό Διευθυντή 1ου Γυμνασίου και συγγραφέα. -κ. Ν. Στουπάκη Διευθυντή 2ου Ενιαίου Λυκείου. -κ. Π. Τουλαμπή Διευθυντή 3ου Δημοτικού. ***** -κ. Λ. Αμπελιώτη δάσκαλο, που μας προσέφερε φωτογραφικό υλικό από το υπό ίδρυση Μουσείο ιστορίας της εκπαίδευσης Δημοτικού σχολείου Λιβαδίων. -κ. Μ. Γιακουμή συνταξιούχο καθηγητή. -κα Ε. Γλύκα νηπιαγωγό. -κ. Ι. Μπριλή καθηγητή. -κ. Δ. Πιτσάκη καθηγητή. -κ. Π. Σαλιάρη καθηγητή. -κ. Ά. Σιδεριάδη καθηγητή. -κα Ν. Τουρνή δασκάλα μουσικής. ***** -κ. Δ. Αυγουστίδη επιπλοποιό. -κ. Γ. Ζαννή δημόσιο υπάλληλο. -κ. Γ. Μαθιούδη συνταξιούχο δημόσιο υπάλληλο και έφορο προσκόπων. -κ. Γ. Μισόβουλο δικηγόρο. -κ. Α. Ξενάκη επιχειρηματία. -κ. Κ. Ξενάκη συνταξιούχο εργολάβο. -κ. Ν. Ρωξάνα συνταξιούχος τραπεζικός διευθυντής. -κ. Ι. Σιδεριδάκη συνταξιούχο αρτοποιό. -κ. Κ. Σταμούλη φωτογράφο. -Τρεις μαθητές και έναν παιδονόμο. Σαν Παναγιώτης Ε. Ξενάκης ευχαριστώ την οικογένεια μου και ιδιαίτερα τη μητέρα μου Ιωάννα Ξενάκη. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 1. Βιβλία πρακτικών Γυμνασίου Αρρένων 1948-1960. 2. Βιβλία πράξεων παιδαγωγικών συνεδριάσεων Γυμνασίου Αρρένων 1950-1972. 3. Βιβλία πράξεων συλλόγου Γυμνασίου Θηλέων 1953-1964. 4. Βιβλία ειδικού ελέγχου Εμπορικής Σχολής 1952-1964. 5. Λύκειο Καλαμωτής 1963-1989. 6. Γυμνασιακό Παράρτημα Καλλιμασιάς 1969-1972. 7. Γενική έκθεσις πεπραγμένων 1949-‘54 Επιθεωρητής Πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης Κ. Μπάλλας. 8. Γενική έκθεσις πεπραγμένων 1954-'60 Επιθεωρητής Πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης Σ. Χονδρογιάννης. 9. Εφημερίδα Χιακός Λαός. 10. Τα ιστορικά στοιχεία των Δημοτικών δόθηκαν από τα ίδια τα σχολεία καθώς και του Γυμνασίου Θηλέων. 11. Η πρώτη δεκαετία του Ανδρεαδείου Γυμνασίου Βροντάδου 1956-1966-Ν. Η. Γεωργούλα. 12. Η εκπαίδευσις εις την Χίον μετά το 1822-Λεωνή Μ. Καλβοκορέση. 13. Απολογισμός ενός έτους 1948-1949-Νικολάου Κ. Παπανικολάου. 14. Το χρονικό του Λιβανείου Γυμνασίου Καρδαμύλων-Γρηγόρη Δ. Σπανού. 15. Αντώνιος Π. Στεφάνου, Η ζωή και το έργο του-Γρηγόρης Δ. Σπανός. 16. Ιστορία Ναυτικού Γυμνασίου Οινουσσών-Χρίστου Σ. Σολδάτου. 17. Το Γυμνάσιον Χίου Κέντρον του Ελληνικού Διαφωτισμού-Αντώνης Π. Στεφάνου. 18. Οι 30 συνεντεύξεις που πραγματοποιήθηκαν.
ΠΡΟΛΟΓΟΣΓυρνώντας πίσω στους διαδρόμους του χρόνου βλέπουμε ανθρώπους να σπάνε τις μαρμάρινες πλάκες, να βγαίνουν από τους τάφους και να ζουν ξανά με τους άλλους ζωντανούς και όλοι μαζί να ξερυτιδιάζουν, να μαυρίζουν τα μαλλιά, να σφίγγει το κορμί, να αλλάζουν οι μόδες, τα κτίρια, οι εξουσίες, τα ήθη, οι σκέψεις, οι τεχνολογίες, οι απολαύσεις, τα προβλήματα, οι μουσικές, οι έρωτες, η Ζωή…. Πριν γίνουν μωρά και χαθούν, σταματάμε στα παιδικά τους χρόνια για να τους δούμε να παίζουν ντυμένοι με πηλίκια και ποδίτσες… Χώρια όμως, γιατί ο παιδονόμος τριγυρνάει… Οι πυροβολισμοί των βουνών και οι αδέσποτες που 'ρχονται κατά την πόλη αρχίζουν να κοπάζουν…Η Χίος όμορφη και μυρωδάτη όπως πάντα, προσπαθεί για ακόμα μια φορά να συνέλθει και να ξανασηκωθεί μαζί με την Ελλάδα που θέλει να μάθει στα παιδιά της πώς να μη την ξαναπληγώσουν. Από τους πρώτους που τρέχουν να τη βαστήξουν είναι οι δάσκαλοι και οι καθηγητές. Το νησί μας είχε ανέκαθεν μεγάλη παράδοση στην Παιδεία και υψηλή εκπαίδευση, κύρια λόγω του μεγάλου ενδιαφέροντος των γονιών που παρακολουθούν τα παιδιά τους. Η εμπορική ράτσα μας αντιλήφθηκε από τα αρχαία χρόνια πως το εμπόριο απαιτεί γνώσεις και σπιρτάδα, άρα δε θα μπορούσε να αναπτυχθεί χωρίς το πνεύμα. Ίσως είναι αλαζονεία, ίσως και αμαρτία όμως είναι η αλήθεια: Όταν οι άλλοι είχαν το Κρυφό Σχολειό, εμείς είχαμε τη Μεγάλη Σχολή. Ένα εκπαιδευτικό ίδρυμα ξακουστό ως και με ξένους μαθητές και πλούσιο εξοπλισμό, με μεγάλη βιβλιοθήκη, πλούσια εργαστήρια και ένα από τα πρώτα τυπογραφεία της Ελλάδας, αξιοζήλευτο μέχρι σήμερα και προϊόν μιας ευδαιμονίας που πληρώθηκε με αίμα… Ωστόσο, και μετά τον εμφύλιο οι επιθεωρητές εκθείαζαν τα πολύ υψηλού επιπέδου σχολεία της Χίου και τις άριστες κτιριακές τους εγκαταστάσεις, θεωρώντας τις καλύτερες από της πρωτεύουσας. Η πλειοψηφία των Χιωτών γίνονταν ναυτικοί, πολλοί μάθαιναν κάποια από τις πολλές τέχνες που υπήρχαν και μια μικρή μειοψηφία ακολουθούσε ανώτερες σπουδές. Πολλές οικογένειες ήθελαν οι γόνοι τους να τελειώσουν το δημοτικό και να πιάσουν δουλειά. Η πείνα ήταν μεγάλη, η βασική μόρφωση υπεραρκετή και όσοι την είχαν θεωρούνταν γραμματιζούμενοι. Προς τιμή μας όμως μόνο ελάχιστα παιδιά δεν τα έστελναν καθόλου σχολείο. Αργά και σταθερά τα πράγματα βελτιωνόταν, αληθινά καλύτερα όμως έγιναν μετά την πτώση της Χούντας. Στην πιο ελληνοκεντρική εκπαίδευση της πιο αυθεντικής εκείνης εποχής, που από τη μια είχε τον πόνο της λυγιάς κι από την άλλη την ομορφιά της, και παρά τις στερήσεις οι μαθητές μορφώθηκαν ουσιαστικά. Σε συνδυασμό και με τον χιώτικο εκλεπτυσμένο χαρακτήρα είναι αλήθεια ότι εξελίχθηκαν σε χρήσιμους ανθρώπους, καλούς οικογενειάρχες και καλούς φίλους ακόμη και με τους καθηγητές τους. Για τα Δημοτικά και τα Γυμνάσια του τότε που ο τόπος συνάντησης των παιδιών στις κοπάνες ήταν το Φαναράκι και το Μονοδέντρι ενώ ο Καρφάς άρχιζε σιγά-σιγά να μη μοιάζει εξωτερικό, μία περίοδο της Παιδείας του νησιού μας που μέχρι τώρα δεν εντοπίσαμε ούτε μας είπαν πως έχει καταγραφεί, φτιάξαμε μια μικρή εργασία που να μπορεί να θεωρείται στοιχειωδώς ολοκληρωμένη. Τα χρόνια περνάνε κι εκεί που πεθαίνει το μαθητικό άγχος ανοίγει το ασκί της νοσταλγίας και οι άνεμοι της πνέουν με τα χρώματα των εποχών… Ίσως να μην είναι τελικά η ιδιαίτερη χροιά των κάθε χρόνων αλλά η όψη τους από τα μαθητικά μάτια, το γνώρισμα του κόσμου μέσα από το νιώμα της παιδικής ψυχής που σιγά-σιγά αλλάζει, χάνεται… Κάτι όμως μένει για πάντα εκεί…
Παναγιώτης Ξενάκης
ΚΑΠΟΙΑ ΔΗΜΟΤΙΚΑ ΣΧΟΛΕΙΑ (Μιας που τα περισσότερα δημοτικά στη Βόρεια Χίο έχουν καταργηθεί και λόγω ελλείψεως στοιχείων, παρουσιάζουμε σχολεία τα οποία λειτουργούν έως σήμερα.) 1ο Ιδρύθηκε ως Αστική Σχολή το 1892 και μετονομάστηκε σε 1ο δημοτικό το 1930. Μαρμάρινη πλάκα στη ΝΔ πλευρά της αυλής αναφέρει: "Λείψανον τοίχου παλαιάς Μεγάλης Σχολής. 1792-1822". Το 1985 μετακόμισε από το παλιό νεοκλασικό κτίριο της οδού Ζολώτα όπου στεγάζεται σήμερα το 11ο Δημοτικό, στο σύγχρονο κτίριο της οδού Πατέρα, που οικοδομήθηκε με χρήματα του κράτους κατά 80% και δωρεά του μεγάλου εφοπλιστή. 2ο Πρωτολειτούργησε στην τουρκοκρατία ως τριθέσιο στεγαζόμενο σε διώροφο κτίριο απέναντι από τον Ναό Ευαγγελιστρίας ενώ μετά το 1912 μετατράπηκε σε εξαθέσιο. Το σημερινό διδακτήριο χτίστηκε το 1935 και η νέα του πτέρυγα το 1977. 3ο Ο Τούρκος διοικητής της Χίου απαντώντας σ’ εκείνους που ήθελαν να χτίσουν το 1ο δημοτικό σχολείο Αρρένων Βουνακίου όταν τον ρώτησαν γιατί επιτρέπουν να χτίζονται ναοί και όχι σχολεία, είπε: «Στην εκκλησία βούδια μπαίνουν, βούδια βγαίνουν αλλά στα σχολειά βούδια μπαίνουν, διάολοι βγαίνουν». Τελικά αυτό θεμελιώθηκε το 1881 και το 3ο δημοτικό σχολείο Θηλέων λειτούργησε το 1889 στεγαζόμενο στο ναό Αγίας Άννας. Αυτά τα δύο σχολεία συνενώθηκαν και λειτούργησαν ως μικτό 3ο δημοτικό το 1936 που εγκαινιάστηκε το σημερινό κτίριο (το οποίο στεγάζει και το 8ο-στο προαύλιο υπάρχουν το 3ο και το 8ο νηπιαγωγείο). Το 2001 ανεγέρθη μία καινούργια πτέρυγα ενώ εν έτει 2003 εκτελούνται εργασίες αντισεισμικής προστασίας. 5ο Χτίστηκε το 1936 στο Βαρβάσι καλύπτοντας μία εκτεταμένη περιοχή. Το 1995 ανεγέρθη μια καινούργια πτέρυγα. Σε όλα τα χρόνια της λειτουργίας του βοηθήθηκε πολύ από τις εκκλησίες του Αγίου Χαράλαμπου και του Αγίου Λουκά. 6ο Ιδρύθηκε το 1915 ως 1ο Δημοτικό σχολείο Θηλέων και συστεγάστηκε με το προϋπάρχων Ανώτερο Παρθεναγωγείο στο κτίριο του 1904 δίπλα στη Βιβλιοθήκη Κοραή έως το 1930 που έγινε μικτό και ονομάστηκε 6ο Δημοτικό σχολείο. Το 1939 και το 1948 έγιναν επίσημες, γραπτές προσπάθειες οικειοποίησης του κτιρίου και κατάληψης από το Λύκειο Θηλέων με ταυτόχρονη εκδίωξη του 6ου Δημοτικού που απέτυχαν. Βομβαρδίστηκε από αγγλικό αεροσκάφος στις 16/1/1944 στην πλευρά της οδού Αμάντου (το μπάλωμα στον τοίχο είναι ευδιάκριτο) ευτυχώς χωρίς θύματα λόγω του ότι ήταν Κυριακή. Καταστράφηκε η οροφή, όλα τα τζάμια και τα κουφώματα. Το 1985 μετακόμισε στο νέο κτίριο της οδού Πατέρα που ανεγέρθη με κρατική δαπάνη ενώ από το 1986 συστεγάζεται με το 7ο νηπιαγωγείο. 2ο ΒΡΟΝΤΑΔΟΥ Βρίσκεται στην Παναγία Ερειθιανή στο κέντρο του Βροντάδου, εγκαινιάσθηκε το 1913 και έγινε μικτό πριν τον Β’ παγκόσμιο πόλεμο. Συστεγάζεται από το 1970 με το 2ο νηπιαγωγείο Βροντάδου. ΘΥΜΙΑΝΩΝ Ως δημόσιο μονοθέσιο Αρρένων και μονοθέσιο Παρθεναγωγείο ιδρύθηκε το 1914 λειτουργούσε όμως από τουρκοκρατίας. Το σημερινό κτίριο χτίστηκε το 1936 δίπλα στην τεράστια εκκλησία του Αγίου Ευστράτιου. Η νέα πτέρυγα κατασκευάστηκε το 1986. 2ο ΚΑΜΠΟΥ Ιδρύθηκε στα μέσα του 19ου αιώνα ως σχολαρχείο με τις τάξεις 5η και 6η. Οι μικρότερες τάξεις λειτουργούσαν σε διάφορες γειτονιές του Κάμπου. Τα σημερινά κτίρια χτίστηκαν το 1920 και 1921 ενώ το 1930 έγινε μικτό. ΚΑΡΥΕΣ Ιδρύθηκε το 1800 και από το 1900 ως διθέσιο στεγαζόταν στο σημερινό πολιτιστικό κέντρο Καρυών έως το 1970 που ανεγέρθη το νέο κτίριο και λειτούργησε ως τριθέσιο. ΚΑΤΑΡΡΑΚΤΗ Το παλιό σχολείο θεμελιώθηκε το 1889, λειτούργησε ως μονοθέσιο κι έπειτα ως παρθεναγωγείο και δημοτικό σχολείο Αρρένων, υπέστη σημαντικές ζημιές στο σεισμό του 1949 (το μαγειρείο του κατέρρευσε) και το 1957 μετακόμισε στο σημερινό οίκημα. Σήμερα συστεγάζεται μαζί με το νηπιαγωγείο του Καταρράκτη ενώ το παλιό σχολείο χρησιμοποιείται σαν αίθουσα πολιτιστικών εκδηλώσεων από τον Φιλοπρόοδο όμιλο του χωριού. ΛΑΓΚΑΔΑΣ Μέχρι το 1957 που κτίστηκε το σημερινό κτίριο και λειτούργησε ως ανεξάρτητο ήταν παράρτημα του δημοτικού σχολείου Κυδιάντας. Από το 1995 συνενώθηκε με το δημοτικό της Συκιάδας και λειτουργούν σε αυτό η 2α, η 5η και η 6η τάξη. ΛΙΘΙΟΥ Χτίστηκε με δωρεά του Ανδρέα Συγγρού και λειτούργησε ως διθέσιο το 1923. ΜΕΣΤΩΝ Το σχολείο όπως και το κτίριο εγκαινιάστηκε και λειτούργησε το 1927 ως διθέσιο. ΣΥΚΙΑΔΑΣ Ιδρύθηκε το 1909 στο κτίριο που στεγάζεται σήμερα το κοινοτικό γραφείο και μετακόμισε το 1945 στο σημερινό πετρόκτιστο κτίριο ενώ μέχρι το 1957 ήταν παράρτημα του δημοτικού σχολείου Κυδιάντας. Η πρώτη δασκάλα του ήταν η Πηνελόπη Μαυράκη που παρέμεινε μέχρι το 1951. ΨΑΡΩΝ Από το 1912 το σχολείο λειτουργούσε σε διάφορα κτίρια ενώ στο δικό του στεγάστηκε το 1928 ως μικτό διθέσιο. Από το 1970 λειτουργεί και νηπιαγωγείο. Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΑΠΟ ΤΑ ΜΑΤΙΑ ΕΝΟΣ ΔΑΣΚΑΛΟΥ ΕΚΕΙΝΗΣ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ Του Γιώργου Χειλά συνταξιούχου δάσκαλου Νοσταλγικά αναμημνήσκεται κανείς ένα παρελθόν γεμάτο ελπίδες για τη ζωή, ένα ξεκίνημα ενθουσιασμού για προσφορά και δημιουργία που προϋπόθεση ήταν τα νιάτα μας γεμάτα ιδανικά και ιδέες για προσφορά στην Παιδεία και στην Πατρίδα, για μια καλύτερη ζωή όταν πρωτοδιοριστήκαμε ως δάσκαλοι. Όταν προκαλούμεθα να μιλήσομε για το παρελθόν τα αισθήματα μας είναι πάντα ανάμικτα από θλίψη και χαρά. Αυτή είναι η πραγματικότητα της ζωής. Περάσαμε άπειρες δυσκολίες στα χρόνια της σχολικής μας σταδιοδρομίας όλα όμως εξιλεώνονται από το επιχρύσωμα της νιότης. Διορίστηκα το 1950 στη Χίο προνομιακά διότι διορισμοί τότε επιτρέπονταν μόνο στη Β. Ελλάδα. Προνομιακά επειδή υπηρέτησα στις πολεμικές επιχειρήσεις. Προϊστάμενος στη Χίο τότε ήταν ο αείμνηστος Κωνσταντίνος Μπάλλας, ένας φωτισμένος ηγέτης και προστάτης των δασκάλων γι’ αυτό η εποχή εκείνη υπήρξε ο Χρυσούς Αιών της εκπαίδευσης στη Χίο και της ανεπανάληπτης εξωσχολικής δράσης μας. Ο Μπάλλας δημιούργησε μια άμιλλα ανεπανάληπτη που μας ανήγαγε σε αναγεννητές της προόδου σε κάθε χωριό. Τα χωριά μας τότε ήταν γεμάτα από κόσμο κι από παιδιά και πλαισιωμένα από δασκάλους που είχαν στενή συνεργασία με τους κοινοτάρχες ενώ προβάλλοντο και αναδεικνύετο η προσφορά τους με βραβεύσεις και επαίνους. Πριν το 1950 η εκπαίδευση σε όλη την Ελλάδα ευρίσκετο σε καθυστέρηση λόγω του εμφυλίου πολέμου, η πολιτική κατάσταση φορτιζόταν από τα επακόλουθα κι εμείς δεχτήκαμε αυτές τις συνέπειες. Ο συνδικαλισμός σε δράση αλλά παρεξηγημένος και διαρκώς διωκόμενος αν και κυριότερη επιδίωξη του ήταν η βελτίωση της ζωής και του έργου του δασκάλου. Είχα γράψει τότε ένα άρθρο στο «Χιακό Λαό» με τίτλο «Ο προϋπολογισμός επτά και ο μήνας έχει εννιά» για να θίξω τη μακαριότητα των κρατούντων για την Παιδεία και αυτό με ενέγραψε στον μαύρο πίνακα. Τότε όποιος σήκωνε φωνή διαμαρτυρίας είχε την τύχη του φακέλου. Και οι χαφιέδες δυστυχώς δεν έλειπαν. Μετά τον επιθεωρητή Μπάλλα ήλθαν στην εξουσία της Δημ. Εκπ/σης Χίου ένα-δυο που μας σταύρωσαν. Στα χρόνια της Χούντας έγινε πίνακας 26 ανεπιθύμητων –και ο υποφαινόμενος μέσα- έργο χαμηλού αναστήματος προϊσταμένου. Η αγανάκτηση μου στο κατακόρυφο για το χαρακτηρισμό του «μη εθνικόφρονος». Αντέδρασα δυναμικά και απέτρεψα και τις περαιτέρω απολύσεις (για τη «Μαύρη λίστα των δασκάλων» βλ. ενότητα «Η Χούντα στα σχολεία»). Εκτός λοιπόν από αυτούς τους ανάξιους η πλειονότης των επιθεωρητών υπήρξαν στυλοβάτες μας. Και δε μπορώ να μην εξάρω την ακεραιότητα και την αμεροληψία του Χιώτη επιθεωρητή Δημητρίου Σκάμαλου που προστάτεψε τον δάσκαλο σ’ όλες τις περιφέρειες που υπηρέτησε. Από το 1965 και μετέπειτα το πνεύμα μας ήταν μαχητικά διεκδικητικό υπέρ των δικαιωμάτων μας. Ζητούσαμε την καλυτέρευση της Παιδείας και έγιναν σκληροί αγώνες για να μας προσέξουν οι κυβερνήσεις. Όμως φθάσαμε στο άλλο άκρο με την κατάργηση της αξιολόγησης των εκπαιδευτικών, κατάσταση απαράδεκτη και άνευ λογικής. Η καθιέρωση της Δημοτικής ήταν επιβεβλημένη αλλά νομίζω ότι ήταν έργο ανεπαρκές και ο χώρος της εφημερίδας δε θα μου επιτρέψει. Γνωρίζει ο κάθε Έλληνας ότι δεν υπάρχουν ελληνικά λεξικά της Ελληνικής πλήρως ενημερωμένα; Οι πνευματικοί ταγοί του Έθνους μας να μην υπερηφανεύονται. Και μια απάντηση του πως αξιολογώ το έργο των τότε σχολείων με το σημερινό: Έγιναν πολλά από τότε. Σχολεία, βιβλία, προγράμματα, επιμορφώσεις δασκάλων κλπ. όμως όλα συνοψίζονται σε ένα: στο ζήλο του δασκάλου που τα καλύπτει όλα. Ας κάμει ο καθένας τη σύγκριση της τότε εποχής με τη σημερινή κι ας δει –όχι μεμονωμένα- σε ποια έκταση και με ποια ιδανικά κινούνται οι εκπαιδευτικοί. Έχω να πω στους αγαπητούς μου συναδέλφους που σήμερα οδηγούν την εκπαίδευση των Ελληνοπαίδων να είναι υπερήφανοι για το έργο τους και να ‘χουν πάντα στη σκέψη τους ότι στα χέρια τους κρατούν τα θεμέλια της κοινωνίας και του Έθνους μας και αυτό το δεύτερο ας μη ξεχνιέται… ΜΠΕΙΤΕ ΣΤΗΝ ΤΑΞΗΤης Νίτσας Φράγκου συνταξιούχου δασκάλας Στα μέσα της δεκαετίας του ’60 οι νεοδιόριστοι υπηρετούσαν στην αρχή της σταδιοδρομίας τους στα μονοθέσια σχολεία της Βόρειας και Νότιας Χίου, κυρίως στην περιοχή της Αμανής. Δεν είχε καθιερωθεί ακόμη το πενθήμερο και εργαζόμασταν πρωί και απόγευμα. Οι συνθήκες ήταν δύσκολες και οι δάσκαλοι αναγκαζόταν να μείνουν για καιρό μακριά από τις οικογένειες τους λόγω και των κακών συγκοινωνιών. Τα σχολεία θερμαίνονταν με ξυλόσομπες και ξύλα που έφερναν τα παιδιά από το σπίτι τους. Τα παιδιά ήταν πολλά και το μάθημα γινόταν με δυσκολία. Τα βιβλία πλην της Ε’ και ΣΤ’ τάξης ήταν μόνο τα αναγνωστικά. Το Υπουργείο έστελνε ένα πίνακα με διάφορα βιβλία συγγραφέων για τα μαθήματα και ο δάσκαλος μπορούσε να διαλέξει από αυτά για να τα αγοράσουν οι μαθητές. Δεν είχαν όμως όλοι την οικονομική δυνατότητα κι αυτό δυσχέραινε την κατάσταση… Μετά τη διδασκαλία των βοηθητικών μαθημάτων της Δ’ τάξης (Θρησκευτικά, Ιστορία, Γεωγραφία, Πατριδογνωσία και Φυσική Ιστορία), ένας μαθητής της Ε’ ή της ΣΤ’ τάξης έγραφε στον πίνακα τις περιλήψεις των μαθημάτων τους και ο δάσκαλος έκανε μάθημα στις άλλες τάξεις. Με την Πατριδογνωσία τα παιδιά της Γ’ τάξης μάθαιναν τη Χίο με τα χωριά της (βουνά, ποτάμια, κάμπους κτλ.) και τα παιδιά της Δ’ τάξης την Ελλάδα και τους νομούς της. Στην Α’ τάξη μάθαιναν να διαβάζουν και να γράφουν και στη Β’ τάξη μάθαιναν καλά την προπαίδεια. Όσοι μαθητές είχαν δυσκολία στην ανάγνωση και στην αριθμητική έμεναν επιπλέον εκτός του προγράμματος, επειδή δεν είχαν την οικονομική ευχέρεια να κάνουν ιδιαίτερα μαθήματα. Τότε δεν υπήρχαν σχολικά κέντρα και ο δάσκαλος δίδασκε μουσική, γυμναστική, ιχνογραφία και καλλιγραφία με μελανοδοχεία και πένες. Στις ελεύθερες απογευματινές ώρες ο δάσκαλος και οι δύο τελευταίες τάξεις ασχολούνταν με τον σχολικό κήπο. Κάθε Κυριακή πηγαίναμε όλοι μαζί στην εκκλησία ενώ στις σχολικές εορτές τα παιδιά απάγγειλαν ποιήματα και έπαιζαν σκετς. Στην πόλη εργαζόμασταν πιο άνετα. Τα σχολεία ήταν πολυθέσια, ο κάθε δάσκαλος είχε το τμήμα του, οι τάξεις είχαν μεγάλο αριθμό μαθητών και το πρωί τα παιδιά έπιναν το γάλα τους στα συσσίτια. Οι εκδηλώσεις στις σχολικές και εθνικές εορτές και στη λήξη της σχολικής χρονιάς ήταν λαμπρότερες ενώ τον καιρό εκείνο γινόταν και γυμναστικές επιδείξεις στο γήπεδο. Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΣΤΗ ΝΟΤΙΑ ΧΙΟ Στη Νότια Χίο εκτός από τα τετραθέσια δημοτικά των Νενήτων και της Καλαμωτής και λίγα διθέσια τα περισσότερα ήταν μονοθέσια (με σαφώς περισσότερες ευθύνες και δουλειά μην αφήνοντας στους δασκάλους ελεύθερο χρόνο). Υπήρχε επίσης στο Πυργί ένα εξαθέσιο και ένα μονοθέσιο αντιτραχωματικό (τράχωμα: μεταδοτική ασθένεια των ματιών) που καταργήθηκε το 1974. Συνήθως τα έπιπλα των σχολείων ήταν μία υδρόγειος σφαίρα, η έδρα του δασκάλου πάνω σ' ένα βάθρο, μία τυπική βιβλιοθήκη και τίποτα άλλο. Επιπλέον δεν είχαν φωτισμό, θέρμανση, νερό (ούτε και πόσιμο) και τα περισσότερα για τουαλέτα χρησιμοποιούσαν τα ερείπια από το σεισμό του 1881. Ήταν αυτοσυντηρούμενα και η εξεύρεση οικονομικών πόρων ήταν ευθύνη του δασκάλου. Ο δάσκαλος είχε μεγάλο κύρος και σε όλες τις εκδηλώσεις είχε την πρωτοκαθεδρία. Ήταν παιδονόμος στο χωριό ενώ τις Κυριακές συνήθως ήταν καλεσμένος σε κάποιο σπίτι για φαγητό όχι απαραίτητα κηδεμόνα μαθητή. Στα νοτιόχωρα παρά τη φτώχεια όλα τα παιδιά πήγαιναν σχολείο πλην ελαχίστων και ακραίων περιπτώσεων. Ήταν αναγκασμένα όμως να γράφουν με τα μολύβια ως τον τελευταίο πόντο χρησιμοποιώντας ένα καλαμάκι. Αντί τσάντας έβαζαν τα βιβλία σε σακούλια ή σε ρούχινες τσάντες φτιαγμένες από χασέ και δεν πήγαιναν εκδρομές όπως τα σχολειά της χώρας. Προχωρούσαν ξυπόλητοι και τα παπούτσια τα φορούσαν στο σχολείο ενώ η κατάσταση χειροτέρευε όταν πήγαιναν στο Γυμνάσιο και διένυαν καθημερινά την απόσταση ως την Καλαμωτή (παλιότερα κατέβαιναν καθημερινά στη Χώρα). Εξαιτίας της πείνας και της δίψας κάποια παιδιά λιποθυμούσαν καθώς περπατούσαν κι όταν έβρεχε όμως έχοντας κι αέρα και δε μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν ομπρέλες, πήγαιναν στο σχολείο φορώντας ένα τρίχινο τσουβάλι στο κεφάλι ενώ το καλοκαίρι η άσφαλτος όπου υπήρχε έκαιγε. Άμα τύχαινε να περνάει λεωφορείο και τους έπαιρνε δωρεάν, τα μεσημέρια που τους έφερνε πίσω είχαν την υποχρέωση να γεμίζουν με χαλίκι τις λακκούβες του δρόμου που ήταν γεμάτες με νερό. Το κάθε κεφαλοχώρι είχε το δικό του ιδιωτικό λεωφορείο που έκανε καθημερινά δρομολόγια και περνούσε από τα μικρότερα χωριά δύο ή μία φορές την εβδομάδα ενώ από κάποια άλλα όπως η Παγίδα, το λεωφορείο δεν περνούσε καθόλου. Άλλη λύση προς αποφυγή της πεζοπορίας όταν άρχισαν να υπάρχουν κάποια αυτοκίνητα, ήταν η βοήθεια συγχωριανών που ήθελαν να πάρουν άμμο από την παραλία της Κώμης. Κουβαλούσαν το βράδυ την άμμο και εκείνοι τους πηγαινόφερναν στο σχολείο. Το περπάτημα μέσα απ' τα χωράφια έδινε την ευκαιρία στην πείνα να βουτήξει καρπούς και την επόμενη μέρα ερχόταν και η καταγγελία στο σχολειό. Τα παιδιά όμως λόγω των κακών συνθηκών δεν έρεπαν τόσο πολύ προς την απειθαρχία όπως στην πόλη και οι αποβολές αν και το ίδιο αυστηρές, εν τούτοις ήταν λιγότερες. Και για να μπορούν να έχουν μία εστία μόρφωσης στην περιοχή τους, έπρεπε να πληρώνουν οι ίδιοι τους καθηγητές. Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΣΤΗ ΒΟΡΕΙΑ ΧΙΟ Στη Βόρεια Χίο η φτώχεια ήταν μεγαλύτερη σε σημείο που θα μπορούσαμε να πούμε ότι σε ζωτικά θέματα (π.χ. διατροφή, βιβλία, γραφικά υλικά, θέρμανση) ήταν σχεδόν είκοσι χρόνια πίσω και από τη Νότια Χίο. Τα σχολεία ήταν κυρίως μονοθέσια και το μόνο τριθέσιο ήταν της Βολισσού. Τα χωριά δεν είχαν ηλεκτρικό, οι πρώτες ύλες έφταναν δύσκολα από την πόλη ενώ δεν υπήρχαν ούτε καν ψυγεία του πάγου που υπήρχαν στη Νότια Χίο από το '60 και μετά. Ο δάσκαλος πολλές φορές έμενε μέσα στο σχολείο και οι χωρικοί τον φιλοξενούσαν για φαγητό -αν ήθελε φυσικά- με καθημερινές βάρδιες. Το κρέας ήταν σπάνιο και η μπακαλιαρόσουπα άφθονη. Τα Χριστούγεννα και το Πάσχα όλοι οι γονείς του πρόσφεραν το δώρο τους από το υστέρημα τους: μισό κιλό σιτάρι, ένα κεφάλι τυρί, ένα μπουκάλι λάδι… Οικοτροφείο είχε μόνο το Γυμνάσιο της Βολισσού όπου κάθε εβδομάδα αναλάμβαναν δύο μητέρες να μαγειρεύουν. Από τα μέσα της δεκαετίας του '60 κι έπειτα που παρείχε τρόφιμα η πολιτεία, το φαγητό στα υπόλοιπα σχολεία κάθε μέρα το έφτιαχνε μία μητέρα. Διέξοδος για περαιτέρω σπουδές ήταν το Τάγμα του Αγίου Παντελεήμονα που αναλάμβανε τη σίτιση και τη διαμονή άπορων και καλών μαθητών οι οποίοι σπούδαζαν στο Γυμνάσιο του Βροντάδου. Μ' αυτόν τον τρόπο κατόρθωσαν να τελειώσουν το Γυμνάσιο πολλοί από τα βορειόχωρα και ειδικά από την ανατολική Αμανή. Οι δρόμοι έφταναν μέχρι τη Βολισσό. Πέρα από τη Βολισσό οδικά επικρατούσε το χάος. Οι εκπαιδευτικοί και ειδικά όσοι ήταν από τη Νότια Χίο επέστρεφαν στα σπίτια τους Χριστούγεννα, Πάσχα και καλοκαίρι. Στις απομακρυσμένες περιοχές όπως το Μελανιός δεν υπήρχε οδική πρόσβαση όμως γύρω στο ’60 και μετά απόκτησαν την πολυτέλεια να τους επισκέπτεται το λεωφορείο μία φορά την εβδομάδα. Πολλοί Χιώτες νεοδιόριστοι στη Βόρεια Χίο ανέβαιναν για πρώτη φορά το Αίπος και θαμπώνονταν από την ομορφιά των δασών της. Όλα τα βουνά ήταν γεμάτα με δάση τόσο πολύ που αν έμπαινες μέσα δε μπορούσες να βγεις. Στα μέσα της δεκαετίας του ’60 όσοι δάσκαλοι είχαν δίκυκλα της εποχής ταξίδευαν παρέα και είχαν βαπτιστεί -μεταξύ τους- με επισκοπικά ονόματα: ο Σιδηρούντος Στυλιανός, ο Ποταμιάς Μιχαήλ, ο Αγίου Γάλακτος Νικόλαος, ο Διευχών Χριστόφορος, ο Πιτυούντος Γεώργιος κ.α. Το Σάββατο το μεσημέρι επέστρεφαν στη Χώρα και τη Δευτέρα τα χαράματα έδιναν ραντεβού στο Αίπος για να ανεβούν μαζί στο Γολγοθά… Στη γραμμή για το συσσίτιοΤα συσσίτια τα οργάνωνε η Μητρόπολη, επιφανείς Χιώτες με χορηγίες, ο Ερυθρός Σταυρός και η Αμερικάνικη εταιρεία URA (έδινε και μεταχειρισμένα αμερικάνικα ρούχα που τα μοίραζαν οι ενορίες) όπου προσφερόταν για πρωινό στους μαθητές κυρίως των δημοτικών σχολείων (Για περίπου 5 χρόνια εφαρμόστηκαν και στα Γυμνάσια) και κυρίως της πόλης όπως και στις φτωχές γειτονιές, γάλα σε σκόνη (ο κάθε μαθητής έφερνε ένα τσίγκινο ποτηράκι-όταν διαμαρτύρονταν χτυπούσαν όλοι μαζί τα τσίγκινα ποτηράκια) και σταφιδόψωμο (κάποιες περιόδους δινόταν και μεσημεριανό). Αργότερα προσφερόταν κατά καιρούς ένα μεγάλο κομμάτι κίτρινο τυρί, ζάχαρη, τετράκιλες κονσέρβες με κορν-μπηφ (σπανίως), κουρπάς (λιωμένο σιτάρι-σαν τραχανάς) ή άλλα προϊόντα. Επίσης τρόφιμα μοίραζε η Νομαρχία έως το 1961, τα οποία αγοραζόταν από χρήματα του σχεδίου Marshall. Τα συσσίτια της Εκκλησίας με έξοδα της Ιεράς Μητροπόλεως Χίου τελούνταν στο Ναό του Χριστού, στην οδό Μητροπολίτου Παύλου, όπου σιτίζονταν καθημερινά περίπου 100 άποροι μαθητές από διάφορα σχολεία. Το μαγείρεμα, το στρώσιμο και ο καθαρισμός γινόταν από ιερείς αντίθετα από ότι συνήθως που το έκαναν οι σαρώτριες. Οι αναφορές για την υπόλοιπη Χίο αν είχαν συσσίτια ή όχι και γενικά για τα συσσίτια είναι συγκεχυμένες. Σίγουρα υπήρξαν στον Βροντάδο, στον Κάμπο και στη Βολισσό. Συνέβαιναν συχνά κλοπές τροφίμων από τα μέλη των επιτροπών με αποτέλεσμα άλλες περιοχές να μην παίρνουν τρόφιμα. Τα συσσίτια ήταν μεγάλη ανακούφιση για τον πληθυσμό ενώ κάποια φτωχά παιδιά κρατούσαν το μισό τους σταφιδόψωμο για το μικρό τους αδελφάκι στο σπίτι.
Αναφέρεται επίσης για το έτος 1949-'50 ότι οι "μισοί μαθηταί δεν έτυχαν του ευεργετήματος τούτου, καίτοι είχον σοβαράν ανάγκην, λόγω της πτωχείας της νήσου". Να διευκρινίσουμε ότι οι συμμετέχοντες μαθητές δεν αποτελούν και το σύνολο των μαθητών. ΤΙΜΩΡΙΕΣ ΓΟΝΕΩΝΤο σχολείο εκτός των άλλων προφύλασσε τα παιδιά από κάποιες άσχημες καταστάσεις. Η νομοθεσία σε εκείνες τις δύσκολες εποχές δρούσε με αληθινή στοργή, δίνοντας μία ευκαιρία στο ανήμπορο να διεκδικήσει τα δικαιώματα του και καταδικασμένο από την κοιλιά της μάνας του παιδί. Ιδού οι τιμωρίες που επέβαλλε η Πρωτοβάθμια Εκπαίδευση την περίοδο 1949-1960 σε γονείς:
Εκμετάλλευση τέκνων σημαίνει ότι οι γονείς λόγω φτώχιας δεν έστελναν τα παιδιά τους σχολείο, τα εξανάγκαζαν να δουλέψουν και εισέπρατταν τα κέρδη τους ή τον κόπο τους. Τα κορίτσια τα έστελναν υπηρέτριες και τα αγόρια "κοπέλια" ή τα χρησιμοποιούσαν στα χωράφια. Αναφέρονται μία περίπτωση το 1955-'56 και άλλη μία το 1958-‘59 όπου εξανάγκαζαν τα παιδιά τους να ζητιανεύουν και άρπαζαν την επαιτεία τους. Δεν εξηγούνται οι διαφορές που προκύπτουν στις χρονιές ’52-’53, ’56-’57, ’57-’58 μεταξύ των τιμωρημένων κηδεμόνων και του αθροίσματος των παιδιών τους. Διαφορά ανθρώπου από άνθρωπο: Ο πίνακας που δημοσιεύουμε προέρχεται από έρευνα στις εκθέσεις δύο επιθεωρητών. Ο ένας ήταν κατά των προστίμων θεωρώντας ότι στρέφει τους πολίτες εναντίον του κράτους ενώ ο άλλος πίστευε ότι ο νόμος είχε πολύ χαμηλό όριο προστίμου, πολλαπλασίαζε πολλάκις τα ποσά και πίεζε τους εκάστοτε διευθυντές των υπεύθυνων ταμείων να τα εισπράξουν. ΤΑ ΓΥΜΝΑΣΙΑ ΤΗΣ ΕΠΟΧΗΣ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΑΡΡΕΝΩΝ ΧΙΟΥ Η Μεγάλη Σχολή της Χίου ιδρύθηκε το έτος 1792, καταστράφηκε στη Σφαγή του 1822, λειτούργησε πάλι το 1838, πήρε τον τίτλο του Γυμνασίου το 1863, ξανακαταστράφηκε στο σεισμό του 1881 για να επαναχτιστεί το 1885 και να δεχθεί σημαντική ανακαίνιση μετά την πυρκαγιά του 1929. Το Γυμνάσιο Χίου μετονομάσθηκε σε Γυμνάσιο Αρρένων Χίου, όταν ιδρύθηκε το Γυμνάσιο Θηλέων Χίου το 1936. Το 1964 και σύμφωνα με το νόμο για όλα τα Γυμνάσια χωρίστηκε σε τριτάξιο Α' Γυμνάσιο Αρρένων και τριτάξιο Λύκειο Αρρένων. Το 1967 με την επιβολή της Χούντας συνενώθηκε ξανά σε εξατάξιο Γυμνάσιο Αρρένων. Διασπάστηκε εκ νέου το 1977 σε τριτάξιο Γυμνάσιο Αρρένων και τριτάξιο Λύκειο Αρρένων το οποίο το 1979 όταν μετατράπηκαν όλα τα σχολεία σε μικτά, μετονομάστηκε σε 1ο Λύκειο Χίου. ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΘΗΛΕΩΝ ΧΙΟΥ Σαν εξατάξιο Γυμνάσιο Θηλέων Χίου ιδρύθηκε το 1936 όταν καταργήθηκε το «Ανώτερον Παρθεναγωγείον» και στεγαζόταν παραπλεύρως της βιβλιοθήκης Κοραή, στο κτίριο πίσω από το άγαλμα του μεγάλου Χιώτη λόγιου που κτίστηκε το 1904. Το 1955 μεταστεγάστηκε στο κτίριο όπου βρίσκεται έως σήμερα ενώ το 1959 και το 1969 χτίστηκαν καινούργιες πτέρυγες. ΕΜΠΟΡΙΚΗ ΣΧΟΛΗ ΧΙΟΥ Ιδρύθηκε το 1905 λειτουργώντας στα υπόγεια του Αρρένων και μετακόμισε στο δικό της κτίριο το 1930 που η μορφή του, λόγω έλλειψης χώρου, άλλαξε ριζικά το 1968 καταστρέφοντας τα προπύλαια, τα μπαλκόνια και την εντυπωσιακή του εμφάνιση και προσθέτοντας νέες αίθουσες ενώ το 1977 ξεριζώθηκαν και οι ωραίοι της κήποι. Το 1961 μετατράπηκε σε Οικονομικό Γυμνάσιο, το 1969 οι τρεις τελευταίες σε Οικονομικό Λύκειο ενώ οι υπόλοιπες ονομάστηκαν 3ο Γυμνάσιο, το 1974 σε Τ.Ε.Λ. και το 1998 σε Τ.Ε.Ε. ΓΥΜΝΑΣΙΑΚΟ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΒΟΛΙΣΣΟΥ Ιδρύθηκε το 1915 ως διτάξιο Ελληνικό Σχολείο. Το επόμενο έτος μετατράπηκε σε Ημιγυμνάσιο και λειτούργησε έως το 1937. Ως εξατάξιο Γυμνασιακό παράρτημα του Αρρένων Χίου ιδρύθηκε το 1959. Συστεγάζεται με το δημοτικό σχολείο Βολισσού. ΑΝΔΡΕΑΔΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΒΡΟΝΤΑΔΟΥ Ιδρύθηκε το 1941 λειτουργώντας ως γυμνασιακό παράρτημα του Γυμνασίου Αρρένων με τέσσερις τάξεις έως το 1956 όταν έγινε ανεξάρτητο εξατάξιο. Ήταν μικτό όπως όλα τα Γυμνάσια εκτός πόλεως. Το 1962 μετατράπηκε σε Ναυτικό Γυμνάσιο ενώ το 1961 κατασκευάστηκε γήπεδο πίσω από τα κτίρια και το 1965 ανεγέρθη μία νέα μεγάλη πτέρυγα (Η νέα μεγάλη πτέρυγα κατεδαφίστηκε πριν μερικά χρόνια λόγω κακοτεχνιών). ΓΥΜΝΑΣΙΑΚΟ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΚΑΛΑΜΩΤΗΣ Ιδρύθηκε ως μονοτάξιο Ημιγυμνάσιο το 1922 και λειτούργησε σαν διτάξιο έως το 1933. Λειτούργησε πάλι το 1950 ως τριτάξιο γυμνασιακό παράρτημα του Αρρένων, το 1953 μετατράπηκε σε εξατάξιο και το 1962 ανεξαρτητοποιήθηκε. Στεγαζόταν σε οίκημα της Μορφωτικής Ενώσεως Καλαμωτής και στο Δημοτικό σχολείο έως τις αρχές του 1951 που παραδόθηκε το κτίριο. ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΑΛΛΙΜΑΣΙΑΣ Λειτούργησε για πρώτη φορά το 1967 ως μικτό γυμνασιακό παράρτημα του Γυμνασίου Αρρένων, στεγαζόμενο στο Δημοτικό σχολείο του χωριού. Ο Σύλλογος Γονέων και Κηδεμόνων του παραρτήματος Καλλιμασιάς αγόρασε ένα οικόπεδο τεσσάρων στρεμμάτων που μαζί με ένα οικόπεδο δύο στρεμμάτων που παραχώρησε το Δημοτικό σχολείο, είναι η γη που χτίζεται το κτίριο του Γυμνασίου. ΛΙΒΑΝΕΙΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΚΑΡΔΑΜΥΛΩΝ Χτίσθηκε στον Κάμπο των Καρδαμύλων το 1918 και λειτούργησε ως ημιγυμνάσιο έως το 1924 όπου μετατράπηκε σε Γυμνάσιο. Στη διάρκεια όλων των χρόνων της λειτουργίας του δέχθηκε πλήθος δωρεών από ντόπιους εφοπλιστές κυρίως. Από το σεισμό του 1949 υπέστη ζημιές ύψους 100.000.000 δραχμών της εποχής. Το 1961 μετατράπηκε σε Ναυτικό Γυμνάσιο με ναυτικά μαθήματα, βάρκες και έμφαση στην κολύμβηση, κωπηλασία, ιστιοπλοΐα. ΝΑΥΤΙΚΟ ΓΥΜΝΑΣΙΟ ΟΙΝΟΥΣΣΩΝ Ιδρύθηκε το 1948 λειτουργώντας ως γυμνασιακό παράρτημα του Γυμνασίου Αρρένων και το 1954 μετατράπηκε σε ανεξάρτητο Ναυτικό Γυμνάσιο. Η ύπαρξη του ήταν μεγάλο επίτευγμα για το μικρό νησί και ανέπτυξε περισσότερο την ήδη αναπτυγμένη ναυτική παράδοση του τόπου. Η λειτουργία του δημιούργησε τις κατάλληλες συνθήκες για να ιδρυθεί στις Οινούσσες το 1965 η Σχολή Εμποροπλοιάρχων και προστάτευσε το νησί από την ερήμωση λόγω της εσωτερικής μετανάστευσης. Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΤΟΤΕ ΚΑΙ Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΣΗΜΕΡΑΤου Παύλου Καλογεράκη Διευθυντή Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Από την τότε εκπαίδευση , όταν ήμουν μαθητής, λίγα πράγματα μένουν τα ίδια. Κάποια διδακτήρια αλλά και οι διδακτικές αρχές. Μένει ακόμα η αγωνία για τη βαθμολογία στα τρίμηνα, το άγχος των εξετάσεων μα και ο νεανικός παλμός και η αισιοδοξία. Πάντα για ένα καλύτερο μέλλον. Το τότε το βλέπω με τα μάτια του μαθητή. Το τώρα από τη θέση του δασκάλου. Τα μάτια δακρύζουν όταν σκέπτεσαι με γλυκύτητα εκείνες τις εποχές και ας ήταν δύσκολες: Τα σχολικά βιβλία που τα είχε και ο μεγάλος αδελφός, τη γομολάστιχα που κρατούσαμε χρόνια την ίδια, τα συσσίτια στο μεγάλο διάλειμμα, ο δάσκαλος με τη βέργα που όμως μοιραζόταν την οικογενειακή αγωνία στις εισαγωγικές του Γυμνασίου. Οι παλαιοί συμμαθητές που δεν φάνηκαν στη φετινή τάξη είτε γιατί έπιασαν δουλειά ή γιατί δε μπόρεσαν να συνεχίσουν. Τα τμήματα με 40 και πάνω μαθητές, οι καθηγητές με τις 36 ώρες διδασκαλίας την εβδομάδα. Σκληρή δουλειά με αυταπάρνηση όμως και αγάπη. Ο Γυμνασιάρχης που ήλθε από άλλο τόπο παίρνοντας προαγωγή. Ο επιθεωρητής, που τον φοβόταν και οι πέτρες. Ο σύλλογος των καθηγητών που για εμάς τότε ήταν μια απόμακρη υπόθεση. Ο προσωπικός τους αγώνας όμως για προαγωγή ήταν έκδηλος. Στο σχολείο με τα πόδια… Ίσως και με ένα ποδήλατο. Όση και αν ήταν η απόσταση. Στο λεωφορείο όρθιοι γιατί το σωστό είναι να δίνεις την θέση σου στον μεγαλύτερο. Στη σχολική τσάντα τυλιγμένες σε νάιλον δυο φέτες ψωμί με τυρί. Η απαιτούμενη σοβαρότητα του καθηγητή ντυμένη με μάλλον φθαρμένα ρούχα. Τα αστεία στην τάξη, από τους συνήθεις ύποπτους, – χοντρά ή όχι – για την εκδήλωση και την εκτόνωση της νεανικής ορμής. Άλλοι καθηγητές τα άντεχαν, άλλοι επιβαλλόταν, κάποιοι υπέφεραν. Οι πραγματικοί δάσκαλοι μας συνέπαιρναν, οι αδιάφοροι μας απωθούσαν. Οι τιμωρίες, αρκετές φορές, σκληρές. Ο σεβασμός ανάμικτος με φόβο. Λίγος ο χώρος για ανταλλαγή απόψεων καθηγητών και μαθητών. Σήμερα αντιθέτως έχομε σε κάποιες περιπτώσεις ξεπεράσει, δυστυχώς, τα όρια. Στο μάθημα για εξέταση πολλές φορές αλφαβητικά γιατί τους δεκάδες μαθητές που είχε ο διδάσκων έπρεπε να τους «δει» όλους από λίγο. Φροντιστήρια δεν υπήρχαν και έτσι δούλευε το λογικό σκληρά. Η δημιουργική κρίση. Σημαντικότατη ειδοποιός διαφορά με τα σημερινά δεδομένα. Κάποτε και αντιγραφή των ασκήσεων στο διάλειμμα από τον «καλό» της τάξης. Το διδακτικό υλικό και ο εξοπλισμός των σχολείων λίγος. Διδακτέα ύλη, όσο βγει. Αγώνας για να περάσεις την τάξη, αγώνας και στην κορυφή μεταξύ συμμαθητών για τη «σημαία». Οι τελευτές τάξεις απαιτητικές. Να σπουδάσεις γιατί αλλιώς θα «ξεμείνεις». Και όσοι τα κατάφερναν για το Πανεπιστήμιο ήταν καλοδουλεμένο ατσάλι. Φυσική επιλογή βλέπεις! Όμως και οι μαθητές από τα χωριά με τις λιγότερες ευκαιρίες τα κατάφερναν μια χαρά. Πάντα υπήρχε και η εναλλακτική λύση του μπάρκου βέβαια. Οι κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες ήταν βλέπετε αρκετά εμφανείς και δυσκολοξεπέραστες. Ο κινηματογράφος ήταν τότε ένα πολύ επικίνδυνο σπορ! Ποδόσφαιρο στις αλάνες με τα μπαλωμένα πανταλόνια. Κάποια πάρτι σε σπίτια για πολύ ελάχιστους, δαχτυλοδειχτούμενους. Κυρίως μέναμε με τις φευγαλέες ματιές του άλλου φύλου στις συναντήσεις της Απλωταριάς.. Σχολεία αρρένων, θηλέων βλέπεις! Τα καλοκαίρια δουλειά για κάποιο χαρτζιλίκι. Τώρα τα πράγματα στην εκπαίδευση – το βλέπομε άλλωστε - είναι διαφορετικά. Οι δυσκολίες όμως και οι απαιτήσεις της ζωής παραμένουν έστω και εάν δεν παρουσιάζονται έντονες μέσα στα λαμπερά χρώματα της σημερινής ευδαιμονιστικής μας ζωής. Οι καθηγητές πιο προσιτοί, με περισσότερα διδακτικά όπλα, με πιο άνετο ωράριο, με πολλές δυνατότητες και ευκαιρίες για καλή διδασκαλία λόγω του εμπλουτισμού του σχολείου με εξοπλισμό και διδακτικό υλικό. Τα σχολικά τμήματα πολύ μικρότερα και η χρήση εργαστηρίων σε καθημερινή σχεδόν βάση. Η επιστημονική κατάρτιση πολύ καλύτερη, πλατύτερη και πολύπλευρη. Αναμφίβολα παραμένει ακόμα το μεγάλο ζητούμενο της επιμόρφωσης, κυρίως στον παιδαγωγικό τομέα. Οι μαθητές σήμερα πηγαίνουν στο σχολείο εποχούμενοι. Με διαφορετικό ντύσιμο σχεδόν κάθε μέρα και με αξιόλογο χαρτζιλίκι. Η Πολιτεία τους προσφέρει αρκετά αγαθά τα οποία και με δική μας ευθύνη δεν εκτιμούν όσο θα έπρεπε. Τους λείπει λίγο ο σεβασμός προς τους μεγαλύτερους που πιθανόν δεν τον... «εμπνέουμε» και εμείς οι δάσκαλοι. Έχουν όμως το θάρρος της γνώμης τους. Είναι περισσότερο κοινωνικοποιημένοι αλλά όχι ψημένοι με τη ζωή. Μπορούν να οραματίζονται και αυτό είναι παρήγορο. Είναι βέβαιο ότι έχουν πολύ περισσότερες γνώσεις από όσες εμείς τότε και άλλο τόσο βέβαιο είναι ότι δεν έχουν μάθει να χρησιμοποιούν τη δημιουργική κρίση. Των δασκάλων φταίξιμο. Οι ευκαιρίες σε όλους αρκετές αν και είναι δύσκολο να γίνουν ίσες. Η λειτουργία του συλλόγου καθηγητών και του σχολείου γενικότερα είναι διαφανής και δημοκρατική. Οι εκπαιδευτικοί παράγοντες, καθηγητές , γονείς και μαθητές συνεργάζονται σε ένα πολύ καλύτερο πλαίσιο. Οι κοινωνικές ανισότητες λειαίνονται. Είναι όμως πολύ δύσκολο να πούμε το ίδιο και για τις οικονομικές. Η εκπαίδευση σήμερα έχει χάσει αρκετά τον χαρακτήρα της Παιδείας. Είναι ένα από τα σημαντικά μείον που της καταμαρτυρούν και είναι αλήθεια. Πρέπει ακόμα να φροντίσει να απομακρυνθεί γρήγορα από τον συνεχιζόμενο εναγκαλισμό του «παπαγαλισμού». Έχει όμως δυναμισμό και πολλά στηρίγματα κάθε μορφής και έτσι μπορεί να προχωρήσει σε δρόμους απελευθέρωσης των πρωτοβουλιών των δασκάλων και της νεανικής σκέψης. Για ένα ελπιδοφόρο αύριο των παιδιών μας. ΚΑΛΥΤΕΡΟΙ ΟΙ ΤΟΤΕ Ή ΟΙ ΤΩΡΑ;! Κυκλοφορεί η άποψη ότι παλιότερα οι μαθητές ήταν εξυπνότεροι ή έβγαιναν καλύτεροι, σε συνοδεία με το ακλόνητο επιχείρημα ότι όλοι οι απόφοιτοι ακολουθούσαν ένα σπουδαίο επάγγελμα. Θέσαμε τη σχετική ερώτηση λοιπόν στον διευθυντή της Δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης κ. Καλογεράκη και η απάντηση ήταν η εξής: «Παλαιότερα αρκετοί δεν πήγαιναν στο σχολείο και στη συνέχεια αρκετοί σιγά-σιγά τα παρατούσαν. Στο τέλος παρέμεναν μόνο όσοι ήθελαν να σπουδάσουν με αποτέλεσμα να είναι λίγοι και συνήθως επιτυχημένοι. Τώρα σχεδόν όλοι τελειώνουν το Γυμνάσιο και οι περισσότεροι το Λύκειο με αποτέλεσμα να μειώνεται το ποσοστό (και όχι ο αριθμός που είναι μεγαλύτερος) των επιτυχόντων, έχοντας όμως καταπολεμηθεί στο έπακρο ο αναλφαβητισμός. Ακόμη και οι άνθρωποι των χαμηλότερων επαγγελμάτων μπορούν να αντιμετωπίσουν καλύτερα κάποιες καταστάσεις. Και βέβαια υπάρχει το πρόβλημα ότι δεν υπάρχουν οι ίδιες ευκαιρίες που υπήρχαν τότε για τους απόφοιτους των Α.Ε.Ι.».
Ο κ. Καλογεράκης έδωσε ένα υποθετικό σχηματικό παράδειγμα σε πίνακα:
Ένας θρύλος της Χιώτικης Παιδείας, ο κ. Μαρμαρινός, δε διαφώνησε με τα προηγούμενα, όμως υποστηρίζει ότι οι τότε έδιναν στις σχολές έχοντας να διαβάσουν όλη την ύλη των μαθημάτων και όχι μόνο του τελευταίου έτους, την οποία διδασκόταν από τα σχολεία που τα πίεζαν οι επιθεωρήσεις και δεν είχαν φροντιστηριακή βοήθεια εκτός από τις τελευταίες μέρες. Οι δυσκολίες ανάγκαζαν τους μαθητές να βρουν διεξόδους με αποτέλεσμα να γίνονται καλύτεροι. «Το 1981 διώχθηκαν οι επιθεωρητές επειδή είχαν προσληφθεί από τη Χούντα και το 1982 που προτάθηκαν οι νέοι επιθεωρητές η ΟΛΜΕ αντέδρασε και έκτοτε καταργήθηκαν οι επιθεωρήσεις. Οι σημερινοί γονείς πληρώνουν φόρους για να πάνε τα παιδιά τους στο σχολείο και, επειδή δεν υπάρχει έλεγχος, φροντιστήριο για να μάθουν γράμματα. Αποτέλεσμα είναι να μην κάνουν άλλα παιδιά, να αυξάνεται η υπογεννητικότητα και οι Έλληνες να πεθαίνουν πριν γεννηθούν. Οι σημερινοί καθηγητές πάνε στο σχολείο το πρωί για να ξεκουραστούν και να δουλέψουν στο φροντιστήριο το απόγευμα». Βγάλτε τα συμπεράσματα σας… ΠΟΡΟΙ ΚΑΙ ΔΑΠΑΝΕΣ ΤΩΝ ΣΧΟΛΕΙΩΝ Ενδεικτικός για τούτη την ενότητα είναι ο προϋπολογισμός της Εμπορικής Σχολής Χίου για τη σχολική χρονιά 1952-53 που ψηφίστηκε στις 30 Μαΐου 1952 (Παραθέτουμε προϋπολογισμό διότι δεικνύει όλους τους πιθανούς πόρους και όλες τις πιθανές δαπάνες).
ΚΑΤΟΝΟΜΑΣΙΑ ΕΣΟΔΩΝ 1) Έτι τόκων των καταθέσεων και ομολογιών σχ. ταμείου δρχ. 700.000 2) Έτι κληροδοτημάτων και δωρεών προς το σχ. ταμείον δρχ. 5.000.000 3) Έτι σχολικών εορτών αγορών και θεατρικών παραστάσεων δρχ. 1.000.000 4) Εξ υποχρ. εισφορών των μαθητών Μ. Εκπαιδεύσεως δρχ. 9.000.000 5) Εξ εισφορών Δήμων και Κοινοτήτων δρχ. 2.000.000 6) Έτι χορηγίας του κράτους προς ενίσχυση του σχολ. ταμείου δρχ. 15.000.000 7) Εκ μισθωμάτων κτημάτων δρχ. 10.000.000 8) Υπόλοιπου χρήσεως 1951-52 δρχ. 65.000.000
Ήτοι σύνολον δραχμαί 107.700.000 ΚΑΤΟΝΟΜΑΣΙΑ ΕΞΟΔΩΝ 1) Δια την συντήρησιν και επισκευήν του διδακτηρίου δρχ. 80.000.000 2) Δια την προμήθειαν επίπλων και σκευών και την συντήρησιν των δρχ. 3.000.000 3) Δια την προμήθειαν γραφικής ύλης και ειδών γραφείου δρχ. 1.700.000 4) Δια την θέρμανσιν, καθαριότητα, φωτισμού και έξοδα χημείου δρχ. 2.000.000 5) Δια την συντήρησιν σχολικού κήπου και γυμναστηρίου δρχ. 3.500.000 6) Δια τον πλουτισμόν της σχολικής βιβλιοθήκης δρχ. 1.500.000 7) Δια την ενίσχυσιν των μαθητικών συσσιτίων δρχ. 1.000.000 8) Δια την προμήθειαν διδακτικών οργάνων και την συντήρησιν των δρχ. 3.000.000 9) Δια την παροχήν εις απόρους μαθητάς βιβλίων, γραφικής ύλης, ενδυμάτων κ.λ.π. δρχ. 500.000 10) Δια την εκτέλεσιν εκδρομών των μαθητών δρχ. 1.500.000 11) Δι' Έξοδα μνημοσύνου ευεργετών Σχολής δρχ. 800.000 12) Δι' έξοδα γραφείου Γεν. Επιθεωρήσεως δρχ. 300.000 13) Δια συντήρησιν κτημάτων (επισκευαί, δικηγ. αμοιβαί, οδοιπορικά) δρχ. 1.500.000 14) Υπέρ Οργανισμού μαθητικής προνοίας δρχ. 1.000.000 15) Δια συνδρομήν τηλεφώνου-ραδιοφώνου δρχ. 1.000.000 16) Δια βράβευσιν αριστευόντων μαθητών δρχ. 600.000 17) Δι' απρόβλεπτα έξοδα δρχ. 1.000.000 18) Απόδοση 1/3 μαθητικής εισφοράς δρχ. 3.000.000 19) Δι' ίδρυμα κρατ. υποτροφιών δρχ. 500.000 20) Αποθεματικόν δρχ. 300.000
Σύνολο εξόδων δραχμαί 107.700.000
ΒΙΒΛΙΑ ΚΑΙ ΔΙΔΑΣΚΑΛΙΑ Τσάμπα βιβλία που μπορούσαν να καούν, να σκιστούν, να πεταχτούν ή να χρησιμεύσουν ως καμβάς εξάσκησης για μεγάλους ζωγράφους του μέλλοντος δεν υπήρχαν. Τα βιβλία αγοράζονταν, ήταν κληρονομικό δικαίωμα των μικρότερων αδελφών, πολλοί που δεν είχαν χρήματα τα έπαιρναν από συγγενείς ή φίλους τους δωρεάν ή σε μικρότερη τιμή και τα πρόσεχαν για να μπορούν να τα πουλήσουν αργότερα. Πολλές φορές δεν τα αγόραζαν ή τα αγόραζαν "δια της βίας". Τα βιβλιοπωλεία πουλούσαν μεταχειρισμένα βιβλία σε διάφορες τιμές ανάλογα με την κατάσταση τους (μπορεί και από 6ο χέρι) όπως και ξαναγέμιζαν τους άδειους BIC (πρωτοεμφανίστηκαν γύρω στο ’56-’57) οι οποίοι καινούργιοι έκαναν 4 δρχ. και ήταν πανάκριβοι. Ήταν χαραγμένοι με το όνομα του ιδιοκτήτη γι’ αυτό κλέβανε τόσο τα καπάκια της μύτης όσο και της κορυφής. Μέχρι τότε, και μόνο όταν χρειαζόταν, χρησιμοποιούσαν πένες και μελανοδοχεία (ή «καβούρια»). Στα περισσότερα μαθήματα ακόμη και στα θεωρητικά όπως Γεωγραφία και Θρησκευτικά ο καθηγητής υπαγόρευε ή έβαζε κάποιον στον πίνακα να γράφει. Οι μαθητές τα έγραφαν στο πρόχειρο και στο σπίτι τα ξαναέγραφαν στο καλό. Τα βιβλία Ιστορίας ήταν ανεπαρκή, έκρυβαν πτυχές των γεγονότων για να τα ωραιοποιήσουν και εξέφραζαν την μονόπλευρη άποψη του συγγραφέα τους (θεωρώ πως έτσι είναι ακόμη και σήμερα). Έτσι κάποιοι καθηγητές όπως ο φημισμένος Ιωάννης Κουνέλης έφερναν στην τάξη πάκα εφημερίδες, απομνημονεύματα και αποκόμματα περιοδικών της κάθε εποχής με σκοπό την πολύπλευρη, πληρέστερη ενημέρωση των μαθητών και την ανάπτυξη της κριτικής τους ικανότητας. Κατόπιν ακολουθούσαν ερωτήσεις του τύπου «Τι θα κάναμε εμείς εάν αυτό μας συνέβαινε τώρα;.. », το ενδιαφέρον των μαθητών κεντριζόταν και το 99% της τάξης συμμετείχε. Για τα βιβλία Φυσικής και Χημείας ο ίδιος ο διδάσκων της εποχής κ. Μαρμαρινός μας δήλωσε: «Αν έκοβες τη σελίδα και την έβαζες στην κόλλα για τις εισαγωγικές των Α.Ε.Ι. δεν έπαιρνες ούτε 2». Ο λόγος ήταν –από ξένους δάκτυλους (πως θα δημιουργηθούν οι μελλοντικοί πελάτες;..) ή από προκατάληψη- ότι η Φυσική και η Χημεία θεωρούνταν επαναστατικές επιστήμες που αφύπνιζαν και ο κόσμος έπρεπε να μένει εύκολα κατευθυνόμενος. Οι καθηγητές έκαναν και έξτρα μάθημα το απόγευμα πολλές φορές δωρεάν ενώ οι γυμναστές έρχονταν και τα απογεύματα και τις Κυριακές και δίδασκαν χορούς, άθληση, ενόργανη γυμναστική για να μπορούν οι μαθητές να εκτελούν ευκολότερα τις, πολύπλοκες αρκετές φορές, γυμναστικές επιδείξεις. Η βαθμολογία δινόταν κάθε δίμηνο. ΚΑΝΟΝΕΣ ΜΕ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝ"Τα πάρτυ (parties) η αγγλική λέξις εξετόπισε την ιδικήν μας λέξη εσπερίς πρέπει να μελετηθούν. Θα είναι πρέπον και αποτελεσματικόν να τα καταδικάσει και να τα απαγορεύσει το σχολείον ή πρέπει να τους δώσει άλλην ωργανωμένην μορφήν;..", αναρωτιόνταν οι καθηγητές του Αρρένων στο συμβούλιο της 21/6/1956 και κάπως έτσι μετά τη συλλογικήν περισυλλογήν εξέδιδαν τα φιρμάνια τους… Εκτός λοιπόν από τα καθαρά κομμένα νύχια, τις ποδιές, την κεκαρμένη κόμη (κούρεμα με την ψιλή που λέμε), και τον επιβεβλημένο εκκλησιασμό υπήρχαν και κάποιοι κανόνες με ιδιαίτερο χρώμα και ενδιαφέρον που θυμίζουν εκείνη την εποχή. Κάποιοι πιο εξεζητημένοι από τους γενικούς κανόνες με μικρές παραλλαγές σε όλα τα σχολεία:
Από το Λιβάνειο Γυμνάσιο Καρδαμύλων: 1. Η κλοπή κουνελιών ή μανταρινιών τιμωρείται με 4-8 ημέρες αποβολή. 2. Απαγορεύεται η παραμονή στη θέση Νεραύλακα. 3. Ποινές για το κάπνισμα: Αν το παράπτωμα λαμβάνει χώρα στην Απλωταριά 2 ημέρες αποβολή. Αν το παράπτωμα λαμβάνει χώρα στο λεωφορείο 3-4 ημέρες αποβολή. Αν το παράπτωμα λαμβάνει χώρα στην πλατεία Άνω Καρδαμύλων 8 ημέρες αποβολή (είχε περισσότερο καρκίνο εκεί). Από το Ανδρεάδειο Γυμνάσιο Βροντάδου: 1. Να συμπεριφέρωνται προς όλους γενικώς με λεπτότητα και ευγένειαν τοιαύτην, ώστε να χαρακτηρίζωνται από όλους "μικροί κύριοι". 2. Να αναλαμβάνουν αδιστάκτως την ευθύνη των πράξεων των. 3. Να μη ειρωνεύονται μήτε να ενοχλούν αναξιοπαθούντα πρόσωπα. 4. Οι μαθηταί να προσέχουν μετά σχολαστικότητος την συμπεριφοράν των έναντι των μαθητριών, τας οποίας οφείλουν να θεωρούν ως αδελφάς των. 5. Αι μαθήτριαι ωσαύτως να προσέχουν πολύ την συμπεριφοράν των, την αμφίεσιν των, την κόμμωσιν των, αι οποίαι πρέπει να είναι σύμφωνοι προς τας υποδείξεις του Σχολείου. Απαγορεύονται απολύτως αι εξεζητημέναι κομμώσεις και αμφιέσεις. 6. Αι μαθήτριαι του Γυμνασίου Βροντάδου αι μονίμως κατοικούσαι εν τη περιοχή Βροντάδου και Λιβαδίων δεν επιτρέπεται να μεταβαίνουν εις την πόλιν Χίου άνευ γονέων ή του κηδεμόνος των. Από το Ναυτικό Γυμνάσιο Οινουσσών: Οι καθηγητές τον Οκτώβριο του '57 παρακολουθούσαν την εξωσχολική ζωή των μαθητών ακόμη και τη νύχτα. Από το Γυμνάσιο Αρρένων Χίου:
Να επισημάνουμε ότι λίγο παλαιότερα στη δεκαετία του ’40 απαγορευόταν και το ποδόσφαιρο διότι θεωρούταν ένα βάρβαρο παιχνίδι το οποίο δεν έπαιζαν οι αρχαίοι Έλληνες. Ένας μαθητής μάλιστα που έπαιξε καθοριστικό ρόλο σε έναν σημαντικό αγώνα και δημοσιεύτηκε σε τοπική εφημερίδα, κλήθηκε από τον Γυμνασιάρχη του και τιμωρήθηκε με αποβολή. ΡΩΤΗΣΑΜΕ ΕΝΑΝ ΠΑΙΔΟΝΟΜΟ Κάποιος όμως έπρεπε να φροντίζει για την τήρηση των σχολικών κανόνων κι αυτός ήταν ο παιδονόμος που εκτός απ’ το να κυνηγάει σχολιαρόπαιδα, ήταν επιφορτισμένος με δουλειές γραφείου γράφοντας ελέγχους, απολυτήρια, το πρωτόκολλο κ.α. Είχε ελεύθερη είσοδο στα σινεμά και ήταν υποχρεωμένος να τριγυρνάει εκτός σχολείου το βράδυ.Μιλήσαμε με έναν παιδονόμο της εποχής ο οποίος δεν ήθελε να δημοσιεύσουμε το όνομα του. Το κατανοούμε και το σεβόμαστε: Όταν θέλατε να συλλάβετε μαθητές στο σινεμά τι κάνατε; Αυτοί τσαντίρωναν στον πάνω όροφο κι έκαναν και φασαρία γι ‘αυτό κάθιζα κάτω να δω το έργο ή έφευγα. Ήθελα να τα ‘χω καλά με τα παιδιά γιατί τους έβλεπα σαν αυριανούς πολίτες. Εξάλλου ήμουν διορισμένος από το κράτος και δεν είχα ανάγκη να κυνηγήσω κανέναν. Κι αν κάποιες φορές έπρεπε να συλλάβετε κάποιους; Τότε τους άφηνα να δουν το έργο, την έστηνα απέξω και με το που έβγαιναν τους έπιανα όλους. Δεν τους κάρφωνα όμως γιατί οι ποινές ήταν πολύ βαριές παρά μόνο τους μίλαγα: «Ρε σεις πάλι τα ίδια; Μην κάνετε βλακείες και φέρνετε κι εμένα σε δύσκολη θέση, θα χάσετε τη χρονιά σας!». Πόσες μέρες ήταν οι ποινές για τα βαριά παραπτώματα; Την πρώτη φορά ήταν από 1-7 μέρες, τη δεύτερη 7-15 μέρες και την τρίτη σε έδιωχναν μια και καλή. Ήταν πολύ αυστηρά τότε αν και όχι τόσο όπως ακόμη πιο παλιά. Κατά το ’64-’65 υπήρξε μια μικρή χαλάρωση όχι όμως για πολύ διότι ήρθε η Χούντα και ο κανονισμός έγινε ακόμη πιο αυστηρός. Η μια αυστηρή διαταγή διαδεχόταν την άλλη. Τα έργα για παράδειγμα έπρεπε πρώτα να τα δουν και να τα εγκρίνουν οι ίδιοι οι καθηγητές. Θυμάστε κάποιον διαφορετικό και αυστηρό κανονισμό της Χούντας; Κάθε πρωί την προσευχή την έλεγε ένας μαθητής. Αν κάποιο παιδί άνηκε σε άλλο θρήσκευμα είχε το δικαίωμα να μην την πει, τιμωρούταν όμως με 3 μέρες αποβολή, τη δεύτερη φορά με 6 μέρες και την τρίτη με 15 μέρες οπότε έχανε και τις χρονιές του. Στη μεταπολίτευση πια ησυχάσαμε. Ο ΘΡΥΛΟΣ ΤΗΣ ΠΑΙΔΟΝΟΜΙΑΣΗ παιδονομία όμως της Χίου είναι συνδεδεμένη με ένα και μόνο όνομα: Θεόφιλος! Φόβος-τρόμος! Ο κόμης Δράκουλας του Αρρένων που προσλήφθηκε την εποχή του σκληρού Γυμνασιάρχη Παπανικολάου είναι η θρυλική μορφή η χαραγμένη στο μυαλό πολλών Χιωτών που ξεπεταγόταν από τις γωνιές, έβλεπε κάτω απ’ τις πόρτες των τουαλετών του σινεμά για να γνωρίσει τα παπούτσια τους και δε χαριζόταν ούτε στους γιους των φίλων του. Δεν έδερνε, δε φώναζε, δεν πρόσβαλε. Ήταν Σαμιώτης πρώην αστυνομικός, κοντός, ξερακιανός και φαλακρός, «αθόρυβος» και «ακαριαίος» με αυστηρό πρόσωπο και χαρακτηριστική φυσιογνωμία, ντυμένος με σακάκι, σοβαρός, βλοσυρός, με ομιλία ήρεμη, απέριττη και χωρίς ηθικολογίες μπούκαρε ξαφνικά και συλλάμβανε ή έγραφε χωρίς να μιλάει παρά μόνο όταν δεν προλάβαινε να τους πιάσει όλους και δε χαριζόταν ποτέ στους βαρυποινίτες. Έχοντας απεριόριστη εμπιστοσύνη από τα αφεντικά του, έδειχνε τους «παρανόμους» την ώρα της πρωινής προσευχής. Ο Θεόφιλος Κανακάρης προσλήφθηκε και πληρωνόταν από το Σύλλογο Γονέων και Κηδεμόνων και όχι από το κράτος. Τούτο σήμαινε ότι αν δεν ήταν καλός στη δουλειά του και δεν παρουσίαζε κεφαλές, κινδύνευε ανά πάσα στιγμή να μείνει άνεργος. Δεν αποκλείουμε το γεγονός να απολάμβανε τις συλλήψεις (έτσι θεωρούν τουλάχιστον κάποιοι παλιοί μαθητές: «ηδονιζόταν», «δήμιος», «Αρτέμης Μάτσας» κ.α.) όμως ο λόγος αυτός είναι ένα καλό δικαιολογητικό για τα κυνήγια που εξαπέλυε. Έπρεπε βλέπετε να ζήσει κι αυτός! Ασφαλώς όμως όλο και κάποιο φυσικό ταλέντο θα διέθετε για να αναδειχθεί στη θέση που κατείχε και να καθιερωθεί ως θρυλικός, όπως αποδεικνύεται από το γεγονός ότι όποτε έβρισκε ευκαιρία έριχνε και κάνα τηλέφωνο στην Εμπορική για να καρφώσει ενόχους μαθητές της (π.χ. το 1953 που συνέλαβε κάποιους να λιάζονται στο Μονοδέντρι). Προς θεού όμως και το καλό να λέγεται: Όχι όλους, μόνο όσους ήξερε τα ονόματα τους.Τα ρεκόρ συλλήψεων, οι σφαγές του Θεόφιλου ήταν σε κάποια έργα της εποχής αυστηρώς ακατάλληλα όπως το «…Κι ο Θεός έπλασε τη γυναίκα» ή το "Ξεφυλλίζοντας τη μαργαρίτα" (10 μέρες αποβολή-μειώθηκε σε 3 λόγω πολυκοσμίας) που παρουσιαζόταν η Brizit Bardo γυμνή κι αποτελούσαν εξαιρετικά σπάνιο θέαμα. Διαβάστε τις επόμενες ενότητες και θα καταλάβετε…ΠΑΝΤΟΥ ΠΟΙΝΕΣΤο κουδούνι χτυπάει στις οκτώ και στις οκτώ ακριβώς κλείνει η πόρτα με λουκέτο. Όσο για τους αργοπορημένους μαθητές θα ‘ρθουν αύριο με τους κηδεμόνες τους. Οι μαθήτριες φορούν ποδιές και οι μαθητές πηλίκια με την κουκουβάγια, τα αρχικά του σχολείου δεξιά και τον αριθμό του μαθητή αριστερά για να αναγνωρίζονται. Όποιος συλληφθεί καπνίζων στην τουαλέτα εκτός από αποβολή, φεύγει για Καρδάμυλα. Αν δε βρεθούν οι ένοχοι φασαρίας στην αίθουσα αποβάλλονται άτομα με κλήρο ενώ για μια σοβαρή πράξη αποβάλλεται όλη η τάξη τμηματικά με 2-3 μέρες. Έχουμε όμως κι οι μαθητές τους νόμους μας: Δύο σφαλιάρες απ’ όλη την τάξη σ’ όποιον καρφώνει. Κι αν μπορείς κάρφωσε! Απαγορεύονται οι βόλτες χωρίς λόγο μετά την έξοδο από το σχολείο. Ο χαιρετισμός των καθηγητών εκτός σχολείου είναι υποχρεωτικός, τελείται στρατιωτικά ή βγάζοντας το πηλίκιο ή υποκλινόμενος εάν είσαι ασκεπής. Η κυκλοφορία πάνω σε ποδήλατο εντός της πόλης είναι ασέβεια. Απαγορεύεται η οποιαδήποτε συναναστροφή με εξωσχολικούς και η συμμετοχή σε οποιαδήποτε εξωσχολική οργάνωση ή σωματείο, εκτός από το Σώμα Προσκόπων ή άλλη εθνική οργάνωση που καθορίζουν οι Εκπαιδευτικές Αρχές. Όταν ο παιδονόμος συλλαμβάνει έναν από μία παρέα μαθητών που καταδιώκει του υπόσχεται ευνοϊκή μεταχείριση εάν καταδώσει τους άλλους και βαρύτατη ποινή εάν όχι. Ο εκκλησιασμός είναι υποχρεωτικός ενώ η εξουσία των δασκάλων στα παιδιά του δημοτικού που δεν υπάρχει ποινολόγιο είναι ολοκληρωτική και συχνά εκτροχιάζεται. Το σινεμά επιτρέπεται μέχρι τις 18.00 μόνο αφότου έχει εγκριθεί η ταινία. Δεν είναι απλά μια ακόμα απόλαυση… Έχει μία ανεξέλεγκτη γοητεία για τους στερημένους μαθητές που δεν έχουν ούτε καλωδιακή, ούτε πλέιστεησον, ούτε τόσα και τόσα άλλα παρά μόνο το καθημερινό δίλημμα της μεγάλης μαγείας από τη μια και της μεγάλης καμπάνας από την άλλη. Πολλές φορές η ανθρώπινη φύση μας διαλέγει το πρώτο… Μπαίνουμε μέσα μόνο αν ο κατάσκοπος πει πως όλα είναι εντάξει. Αν πάρουμε πρέφα τον παιδονόμο βλέπουμε το έργο κάτω από τα καθίσματα ενώ μας τσαλαπατούν οι περαστικοί ή χωνόμαστε στην καμπίνα προβολής που του απαγορεύουν να εισέρχεται. Το πρόβλημα είναι που να κρυφτείς στο διάλειμμα. Οι τουαλέτες είναι λίγες και χωράνε μέσα μόνο τρεις…Έχεις όμως και τους απέξω… Ο κάθε άσχετος είναι πρόθυμος να σφυρίξει την αμαρτία σου στο Γυμνασιάρχη ή να σε παρατηρήσει που δε φοράς το πηλίκιο. Η αναφορά και μόνο στα ερωτικά θέματα μυρίζει αποβολή. Οι μαθητές που βγαίνουν στα παράθυρα του Αρρένων, κάνοντας νοήματα και χειρονομίες στις μαθήτριες που εμφανίζονται απέναντι στα παράθυρα του Θηλέων τιμωρούνται με τουλάχιστον 5 μέρες. Αυτό βέβαια συμβαίνει σπανίως διότι έχει κανονιστεί τα διαλείμματα των δύο σχολείων να έχουν 10 λεπτά διαφορά. Ευτυχώς όμως που υπάρχουν και τα καθρεφτάκια και κάνουμε σήματα με τα κορίτσια (αυτό θα πει «μου γυάλισε»). Αν συλληφθείς «χαριεντιζόμενος» έξω διεξάγεται ανάκριση την επαύριον και αν δεν αποδειχτεί κάτι το επιλήψιμο σου γίνονται μόνο συστάσεις. Στο Βροντάδο μια φορά θεωρήθηκε επιλήψιμο το πιάσιμο του χεριού μιας κοπέλας που έπεσε. Όλες αυτές οι απαγορεύσεις όμως δημιουργούν και ένα αυξημένο ρομαντισμό στις σχέσεις των δύο φύλων που ως ένα βαθμό είναι μαγευτικός και χαρακτηρίζει τούτη την εποχή. Ένας ρομαντισμός που χάνεται και πάει και παίρνει μαζί του την ουσιαστικότητα των ανθρώπων… Αλλά η αποβολή δεν είναι διόλου ρομαντική μα αντιθέτως προσβλητική. Άσε που ύστερα δε μπορείς να καλύψεις τα μαθήματα. Φροντιστήρια πάνε μόνο τα πλουσιόπαιδα κι οι βλάκες… ΤΟ ΠΟΙΝΟΛΟΓΙΟ …διότι προσέβαλλε τον Καθηγητή κ. … όταν εκείνος τον επέπληξε, λέγοντας του: "Να δεις τι θα σου κάνω βρε άτιμε". Ποινή: Αποβολή δια παντός από το σχολείο και τα παραρτήματα του. (Επανήλθε μετά από παρέλευση εικοσιπενταημέρου κατόπιν παρεμβάσεως του Νομάρχη). …διότι λάκτισε τον καθηγητή του στην κοιλιακήν χώραν μη δεχόμενος την επίπληξην του… Ποινή: Αποβολή από το σχολικό έτος. …διότι ούτος εκτύπησε κατά βάρβαρον τρόπον τον συμμαθητήν του … της αυτής τάξεως… Ποινή: 8 μέρες αποβολή. …συνελήφθει καθήμενος εις καφενείον παρά τας απαγορευτικάς περί της φοιτήσεως εις τόπους απάδοντας προς την μαθητικήν ιδιότητα διαταγάς… Ποινή: 8 μέρες. …διότι ενεφανίσθη να καπνίζει εντός κουρείου… Ποινή: 7 μέρες. …συνελήφθη υπό του Καθηγητού κ. … περί ώραν 4 (απογευματινή) και 20΄ εν τη τοποθεσία Κοντάρι να αφοδεύει πίσω από θάμνον. Ποινή: 7 μέρες. …διότι ούτος παρά τας απαγορευτικάς διαταγάς του σχολείου κατ' επανάληψιν παρηκολούθησεν ακατάλληλα δια την ηλικίαν του κινηματογραφικά έργα και επιπλέον δι' αυτήν του την παράβασιν εκαυχήθη ενώπιον άλλων συμμαθητών του δια να κλονίση την πειθαρχίαν του σχολείου… Ποινή: 5 μέρες. …Συνελήφθησαν υπό των παιδονόμων περί ώραν 8 και 45΄ παρακολουθούντες έργον ακατάλληλον εν τω κινηματογράφω "ΡΕΞ"… Ποινή: 5 μέρες. …διότι ενεφανήσθησαν να καπνίζωσι και να συναναστρέφονται με εξωσχολικούς… Ποινή: 5 μέρες. …διότι πιθανόν εκάπνιζε… Ποινή: 3 μέρες. …διότι εχαριεντίζεντο μετά νεαράς δεσποινίδος εις την οδόν Αργέντη… Ποινή: 3 μέρες. …διότι εφύλαττε καραούλι εις την οδόν Ψυχάρη… Ποινή: 1 μέρα. …διότι περιεφέρετο ασκόπως εις την Απλωταριάν… Ποινή: 1 μέρα. ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΣ ΔΙΑΓΩΓΗΣ 1950-'51 στο Αρρένων: Μείωση της διαγωγής σε 65 μαθητές σε κοσμία (κυρίως) και καλή. 1951-'52 στο Αρρένων: Μείωση της διαγωγής σε 67 μαθητές σε κοσμία (κυρίως) και καλή. Ο σύλλογος χαρακτηρίζει την διαγωγήν του καλή διότι ετραγουδούσε εις τας οδούς. …καλή διότι συνελήφθη παρακολουθών δημόσιον θέαμα. …καλή διότι συνελήφθη επί ποδηλάτου, εις κινηματογράφον και ασκεπής. …καλή διότι επλαστογράφησε τον έλεγχον του. Ο σύλλογος χαρακτηρίζει την διαγωγήν του κοσμία διότι επλαστογράφησε επί του ελέγχου του άλλου. …κοσμία διότι συνελήφθη παρακολουθών θεατρικήν παράστασιν. …κοσμία διότι εθεάθη επιβαίνων μοτοσικλέτας. …κοσμία διότι περιεφέρετο μετ' άλλων πέραν της κανονισμένης ώρας και με μουσικά όργανα. …κοσμία διότι ητάκτει εν τη τάξει. …κοσμία διότι συνελήφθη επί ποδηλάτου και εις κινηματογράφον. …κοσμία διότι συνελήφθη επί ποδηλάτου και περιφερόμενος πέραν του επιτρεπομένου ωραρίου. …κοσμία διότι συνελήφθη ασκεπής και εθεάθη καπνίζων. …κοσμία διότι συνελήφθη πολλάκις επί ποδηλάτου. …κοσμία διότι εθεάθη χαριεντιζόμενος μετά νεαράς δεσποινίδος και εις κινηματογράφον. …κοσμία διότι συνελήφθη παίζων τυχηρά παίγνια και ητάκτει εν τη τάξει. …κοσμία διότι συνελήφθη παίζων τυχηρά παίγνια και περιεφέρετο με ψευδή αριθμόν. …κοσμία διότι εδημιούργησεν επεισόδιον εις δημοτικόν κήπον. …κοσμία διότι εσύχναζεν εις κινηματογράφον και συνελήφθη καπνίζων. …κοσμία διότι συνελήφθη εις καφενείον παίζων μουσικόν όργανον (μπουζούκι). …κοσμία διότι παρέβη τον κανονισμόν. …κοσμία διότι συνελήφθη να χαρτοπαίζει εις καφενείον (μία μέρα πριν αποφοιτήσει απ’ το Γυμνάσιο). …κοσμία διότι συνελήφθη παίζων εις καφενείον με εξωσχολικόν τάβλι. …κοσμία διότι εχειροδίκησε (να κι ένας που την πήρε με την αξία του). Για δημοτικά το μόνο περιστατικό που καταγράψαμε ήταν στο δημοτικό του Πυργίου η μείωση της διαγωγής στο 70% των παιδιών από τον Πυργούση διευθυντή Κορδά. Η μείωση της διαγωγής έστω και σε ένα μαθητή του δημοτικού ήταν και τότε πολύ σπάνιο φαινόμενο. «ΚΑΛΕ, ΤΑ ΜΑΘΑΤΕ; ΣΚΑΝΔΑΛΑ ΣΤΟ ΘΗΛΕΩΝ!» Τα κορίτσια πάντα είναι πιο ήσυχα γι' αυτό και στα πρακτικά ενός Λυκείου Θηλέων δε βρίσκεις τίποτα το σπουδαίο. Όμως κορίτσια είναι, πλάσματα του έρωτα, όλο και θα κοιτάξουν, θα γελάσουν, θα στείλουν κάνα ραβασάκι, ίσως δώσουν κι ένα φιλάκι στα κρυφά…Κι άμα τις καρφώσουν στο Γυμνασιάρχη που τις γράψει στα μαύρα κατάστιχα, θα βρεθούν κάποτε και κάποιοι άλλοι μαρτυριάρηδες σαν κι εμάς να τα βγάλουν στη φόρα. Ιδού: Κι οι ανιψιές έχουν ψυχή"…ο Διευθυντής ανεκοίνωσεν ότι ως επληροφορήθη μερικοί μαθηταί του Γυμνασίου Αρρένων ενοχλούσιν από καιρού φορτικώς μαθητρίας του Γυμνασίου και επέτυχον, ώστε να προσελκύσωσι τινάς, αι οποίαι ήρχισαν ερωτικήν αλληλογραφίαν μετ’ αυτών. Οι μαθηταί κατηγγέλθησαν εις τον κ. Γυμνασιάρχην Αρρένων και ήδη απόκειται και ο Σύλλογος ημών να λάβη τα μέτρα του κατά των μαθητριών, αίτινες δια του αδυνάτου χαρακτήρος των υπέκυψαν εις τας ενοχλήσεις των μαθητών. Αιτία των ερωτικών δεσμών τούτων, ως εξάγεται εκ των κατασχεθείσων επιστολών και της ομολογίας μαθητριών είναι η μαθήτρια της Γ’ τάξεως … ήτις συνέδεε τας μαθητρίας με τους μαθητάς και δη την μαθήτριαν… εις την οποίαν συνέστησε να αρχίση αλληλογραφίαν μετά μαθητού. Εις το αυτό παράπτωμα περιέπεσαν και αι μαθητρίαι… …ήτις εγνωρίσθη μετά του αδελφού της μαθητρίας… και διέδιδεν αναιδώς ότι και ο πατήρ της συμμαθητρίας της είναι εν γνώσει χωρίς ούτος να γνωρίζη τούτο, έφθασε μάλιστα μέχρι του σημείου να αναφέρη αυτό και εις τον θείον της (τον δικό της θείο), όστις αμέσως απεκάλυψεν αυτήν…" Ποινές: 8 μέρες εις την μαθήτριαν… διότι είχεν αλληλογραφίαν μετά μαθητών και συνίστα συμμαθητρίας της εις άλλους μαθητάς (κοινώς προξενήτρα). 5 μέρες εις την ανιψιάν. 3 μέρες στις τρεις άλλες. Τα πρώτα βήματα του Φώσκολου"…ο επιστάτης του Γυμνασίου είδε την μαθήτριαν της Η’ τάξεως… συνοδευομένην υπό εξωσχολικού νέου εις απόκεντρον μέρος της πόλεως και κατά τας πληροφορίας του σχολείου (viva roufiano!) τούτο συμβαίνει συχνάκις…" Ποινή 4 μέρες. Τρεις εβδομάδες αργότερα για την ίδια μαθήτρια: "…Παρά τας συστάσεις προς αυτήν δια τας εξωσχολικάς σχέσεις ως και την επιβληθείσαν αυτή ποινήν έμεινεν αδιάφορος και εξηκολούθησε τας σχέσεις της μετά τον… ο οποίος τελικώς την απήγαγε παρά την αντίδρασιν των γονέων της. Ο σύλλογος έχων υπ’ όψιν του το σοβαρόν γεγονός και την εντύπωσιν τούτου παρά τη κοινή γνώμη αποβάλλει προσωρινώς την μαθήτρια… επί 8 ημέρας, χαρακτηρίζει την διαγωγήν αυτής σήμερον (και όχι αύριον) ως «κοσμίαν» επιεικώς και υπόσχεται να επανέλθει εάν η μαθήτριαν… επιστρέψει εις το σχολείον πριν τη λήξιν του σχολικού έτους…" Οι ανθυπολοχαγοί και η Νατάσσα "…διότι διέδιδε ότι αρραβωνιάσθη μετά του ανθυπολοχαγού…, επιδείκνυε τα δώρα τα οποία θα προσέφερε εις τον ανθ/γο στην ονομαστική του εορτή και προσεπάθει να παρασύρη συμμαθητρίας της να συνάψουν σχέσεις με ανθυπολοχαγούς συνοίκους του ανθ/ου… …επεσκέπτετο τον αξιωματικόν εις την οικίαν του και μάλιστα όπως ομολόγησεν η ιδία και μετ’ άλλης μαθητρίας του κολλεγίου την οποία δεν κατονόμασε (Εύγε!)… Ποινή: Αποβολή μέχρι τέλους του σχολικού έτους…" Σκανδάλων συνέχεια "…επειδή εγκατέλειψεν την τάξιν της ενώ το σχολείον μετέβαινε προς εκκλησιασμόν, τούτο δε εγένετο αιτία διαφόρων φημών εις βάρος της…" Ποινή 4 ημέρες. "…ο Διευθυντής του Γυμνασίου ανεκοίνωσεν ότι ως εξωδίκως επληροφορήθη η μαθητρία… της Ζ’ τάξεως συνομιλεί και ερωτοτρόπει μετά νέου κατά τας ελευθέρας ώρας εκθέτουσα την ιδιότητα της μαθητρίας ως δε ωμολόγησεν και η ιδία παρετηρήθη υπό οργάνου της τάξεως…" Ποινή: 8 ημέρες. "…ήτις ηθέλησεν να διαδώση ψευδείς πληροφορίας στις συμμαθητρίας της εις βάρος της καθηγητρίας … ενώ η ιδία ωμολόγησεν ενώπιον του κ. Διευθυντού ότι τούτο έπραξεν επιπολαίως και ήτο σκευωρία εις βάρος της καθηγητρίας…" Ποινή: 8 μέρες λίαν επιεικώς. "…κατόπιν γενομένης συζητήσεως ο σύλλογος απεφάνθη ότι δεν έχει αποδείξεις ότι αναγιγνώσκονται υπό μαθητριών περιοδικά τύπου Ρομάντζο, Ντόμινο, Χτυποκάρδι, Θησαυρός, Φαντασία, Μάσκα κ.α. διότι ταύτα απαγορεύονται υπό του σχολείου…" ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΣ ΔΙΑΓΩΓΗΣ ΜΑΘΗΤΡΙΩΝ…ο σύλλογος χαρακτηρίζει την διαγωγήν της καλή διότι είχεν αλληλογραφίαν μετά μαθητού. …καλή διότι απεβλήθη τρις. …κοσμία διότι συνελήφθησαν αντιγράφονται. …κοσμία διότι εχόρευσεν εις δημόσιον κέντρον εν ανοικτώ χώρω. 1958-’59: Καλή 1 μαθήτρια. Κοσμία 10 μαθήτριες. Αιτίες: α. Δια συνεχείς εν τη τάξει αταξίας και απροσεξίας. β. Δια παράβασιν σχολικών διατάξεων ήτοι: ωρών κυκλοφορίας, θεαμάτων κ.λ.π. γ. Δι’ απρεπή εξωσχολικήν συμπεριφοράν. ΟΙ ΓΥΝΑΙΚΕΣ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΕΙΑ Εκτός από τις μαθήτριες, τρομερά προβλήματα για την εμφάνιση και τη συμπεριφορά τους, εντός και εκτός σχολείου, είχαν και οι γυναίκες εκπαιδευτικοί (νηπιαγωγοί, δασκάλες, καθηγήτριες) και ειδικά τη δεκαετία του ’50 που ήταν πολύ καταπιεστική για εκείνες. Η κοινωνία –αν και βελτιωμένη- παρέμενε ανδροκρατούμενη και φαλλοκρατική με ισχυρή διάθεση κριτικής και χωρίς καμία διάθεση αυτοκριτικής, που τα θέλω της τα προωθούσαν και συχνά τα επέβαλλαν και οι ίδιες οι γυναίκες. Οι γυναίκες εκπαιδευτικοί εντασσόταν στην ομάδα εκείνη των γυναικών που εργαζόταν σε μία ανώτερη δουλειά με μεγάλο κύρος που τις βοηθούσε να ανεξαρτητοποιηθούν εξασφαλίζοντας τους το σεβασμό, σε αντίθεση με την πλειοψηφία που παρέμεναν στο σπίτι ως υποχείρια συζύγων, οικογενειών και ολόκληρης της κοινωνίας της φοβούμενης τη μεγάλη φυσική δύναμη του θηλυκού. Ήταν οι γυναίκες που είχαν σπουδάσει έξω απ’ το νησί δίνοντας τροφή σε πολλά μυαλά κακής προαίρεσης: «Ποιος ξέρει τι έκανε εκεί που ήταν!;..». Η παρουσία στη δουλειά που έκαναν και η κοινωνική θέση που αποκτούσαν έστρεφε την προσοχή και το ελάχιστο «παραστράτημα» γινόταν η σπίθα πολλών προβλημάτων μιας που σαν θηλυκά έπρεπε να παραμένουν υποχείρια. Έτσι οι ακλόνητες αντιλήψεις του συνόλου των ανθρώπων στρίμωχναν στο περιθώριο την κάθε μεμονωμένη προσωπικότητα αναγκάζοντας την να είναι πολύ επιφυλακτική. Οι εκπαιδευτικοί λοιπόν καταντούσαν πολύ συντηρητικές και πολλές φορές ντύνονταν εσκεμμένα με έναν τρόπο αντιαισθητικό, ο οποίος τις ασχήμαινε για να μη θεωρηθεί ότι προκαλούνε. Ήταν αδιανόητο να πάνε με παντελόνι στο σχολείο και τα μαγιό τους το καλοκαίρι έπρεπε να ήταν απαραιτήτως ολόσωμα. Έπρεπε να χορεύουν με τρόπο που δεν κινδύνευαν να τις χαρακτηρίσουν έξαλλες, αν έβγαιναν ραντεβού θεωρούνταν κατάπτυστες και ήταν πολύ προσεκτικές μέσα στο αντρικό περιβάλλον των συναδέλφων τους. Ένα απτό παράδειγμα από την έκθεση ενός επιθεωρητή που προτείνει λύσεις για την αναβάθμιση της Παιδείας και κάθε χρονιά αναφέρει το εξής χωρίς να το τεκμηριώνει: «Δια την βελτίωσιν της εκπαιδεύσεως είναι ανάγκη να καθιερωθή υποχρεωτική η έξοδος εκ της υπηρεσίας των εγγάμων διδασκαλισσών» (ποιος ξέρει τι ζόρι τραβούσε με τις έγγαμες διδασκάλισσες…-η μόνη εξήγηση που μπορούμε να δώσουμε είναι ότι οι παντρεμένες δεν είναι τόσο αφοσιωμένες στο σχολείο εξαιτίας της οικογένειας τους). Το 1960-61 το Υπουργείο Παιδείας εξέδωσε μια εγκύκλιο που συνιστούσε στις εκπαιδευτικούς να προσέχουν πότε γεννάνε, για να μην παίρνουν άδεια μέσα στη σχολική περίοδο και μένουν οι μαθητές άνευ διδασκαλισσών. Μία εγκύκλιος που γελοιογραφήθηκε και από τον αθηναϊκό τύπο και τελικώς αποσύρθηκε. Τα πράγματα άρχισαν να βελτιώνονται από τη δεκαετία του ’60 με τα μπικίνι και τα μίνι, πρωτίστως από τις νηπιαγωγούς, αν και τα προβλήματα παρέμειναν μέχρι την πτώση της Χούντας. Οι επιθεωρητές είχαν τους πληροφοριοδότες τους κι όταν μία εκπαιδευτικός γυρνούσε σπίτι της αργά το βράδυ άρχιζε ο μπαμπαδισμός… Με την πρώτη ευκαιρία επενέβαιναν στα προσωπικά τους (και των αντρών μερικές φορές): «Μη γυρνάς νύχτα», «Προσέχετε τα μίνι σας», «Μη φλερτάρετε». Στα μέσα της δεκαετίας του ’60 ένας επιθεωρητής (Αφγανός και λάτρης της μπούργκα) έστειλε φιρμάνι στον διευθυντή μιας δασκάλας για την εμφάνιση της εκτός σχολείου: «Πες της πως όσο ανεβαίνει το μίνι της, τόσο θα κατεβαίνει ο βαθμός της». Οι ποινές που κινδύνευαν να τιμωρηθούν αν δεν τα ‘χαν καλά με τους επιθεωρητές ήταν η επίπληξη και η κακή έκθεση προς το Υπουργείο που μπορούσε να τους στερήσει τον βαθμό προαγωγής που συνδεόταν και με τις οικονομικές αποδοχές… Μερικές φορές όμως όλα αυτά δεν ήταν μόνο γιατί «έτσι πρέπει»…Για έναν επιθεωρητή «βράχο ηθικής» που καταπίεζε ηθικά τις εκπαιδευτικούς, ακουγόταν πως όπου βρισκόταν ευκαιρία τις παρενοχλούσε εκμεταλλευόμενος τη θέση του όμως δε γνωρίζουμε αν ήταν μόνο φήμες. Για τους υπόλοιπους –που μπορεί να ήταν αυταρχικοί- σ’ αυτόν τον τομέα κανείς δεν ανέφερε κάτι το μεμπτό. Όπως και να ‘χει πάντως, η ομορφιά ανέκαθεν και πάντα τιμωρείται και οι γυναίκες εκπαιδευτικοί συνέτειναν μέσα από την Παιδεία στην απελευθέρωση της Γυναίκας. ΑΝΑΚΡΙΣΕΙΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΩΝ Ανακρίσεις καθηγητών δεν εντοπίσαμε διότι οι επιθεωρητές τότε είχαν ως έδρα τη Μυτιλήνη και τα αρχεία βρίσκονται εκεί. Επίσης στα σχολεία υπάρχουν ποινολόγια καθηγητών… Ανακρίσεις δασκάλων που διεξάχθηκαν: Οι ανακρίσεις ρουτίνας ήταν για βιαία συμπεριφορά καθώς και κάμποσες γύρω-γύρω για ατασθαλίες. Μία ήταν για εγκατάλειψη θέσης (πήρε άδεια και έλειπε τρία χρόνια). Επίσης διώχθηκε δάσκαλος ο οποίος πλαστογράφησε την έκθεση του επιθεωρητού που τον αφορούσε. Η πιο ωραία μας έρχεται όμως από το άνω δεξιά τεταρτημόριο της Χίου: "…Εκ λόγων ζηλοτυπίας της διευθυνούσης τω σχολείον δημ/σσης προς τον σύζυγον της, αν υποπτεύεται έχοντες σχέσεις μετά της ετέρας δημ/σσης, αν και ως διεπιστώσαμεν ουδέν τοιούτων συμβαίνει…". ΠΑΙΔΕΙΑ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ Είναι κοινώς αποδεκτό και απορίας άξιο ότι παρ’ όλους τους πολιτικούς κυκεώνες που διερχόταν η χώρα μας, η πολιτική δεν περνούσε τις πόρτες των σχολείων. Οι αποβολές που έπεσαν για πολιτικούς λόγους είναι ανύπαρκτες και η συμμετοχή των μαθητών στην πολιτική μηδαμινή, εξαιρώντας τις διαδηλώσεις για την Κύπρο όπου υπήρξαν και συγκρούσεις με την αστυνομία. Ακόμη και οι πολιτικοποιημένοι καθηγητές δε συζητούσαν για πολιτικά θέματα (αν εξαιρέσουμε αφοριστικούς λόγους περί κομμουνισμού) και είχαν καλές σχέσεις μεταξύ τους. Όμως ο έλεγχος της πολιτείας περί πολιτικών τοποθετήσεων ξεγελούσε τον επιστάτη, σκαρφάλωνε αόρατος τα κάγκελα και στιγμάτιζε ανθρώπους (που μπορεί να μην είχαν ιδέα, λόγω συγγενείας για παράδειγμα) ψιθυρίζοντας στ’ αυτί ή στέλνοντας απόρρητα έγγραφα. Τα εκάστοτε κόμματα που κυβερνούσαν είχαν ως στόχο τους την τιμωρία των εκπαιδευτικών που δεν ανήκαν στην παράταξη τους και την εξιλέωση των παραβατών που ήταν μέλη τους (υπήρχαν και στελέχη που δε μεροληπτούσαν κομματικά). Ήταν συνηθισμένες οι παγάνες σε δάσκαλους αντίθετης πολιτικής ή κομματικής ιδεολογίας ενώ κάποιοι διευθυντές έστελναν τακτικά μηνιαία εμπιστευτικά έγγραφα: (ένδειξη Ε. Π.: Εμπιστευτικό Πρωτόκολλο-Το έγγραφο παραλείφτηκε να καταστραφεί.) Δεν ήταν ανάγκη όμως κάποιος δάσκαλος για να μπει στο μάτι των εξουσιών και κυρίως της Χούντας να έχει αντίθετες πολιτικές ιδεολογίες. Υπήρχαν πολλοί προοδευτικοί, πολιτικοποιημένοι ή μη καθηγητές που μπορούσαν χωρίς να μιλάνε για κόμματα και πολιτική, να μεταλαμπαδεύουν τον πολιτικό παλμό. Αρκούσε να ήταν προοδευτικών αντιλήψεων ένας εκπαιδευτικός για να μπει στο στόχαστρο. Ο λόγος;!: Ο λαός έπρεπε να παραμένει φοβισμένος και αδύναμος και η πρόοδος είναι δύναμη… Επί πολιτικών θεμάτων δε διέφευγαν ούτε καν οι άριστοι. Χαρακτηριστικό παράδειγμα ενός κρυφοαριστερού μαθητή που ενώ ο Γυμνασιάρχης Παπανικολάου τον έβαζε να διδάσκει φυσική στους συμμαθητές του, ο ίδιος τον δίωκε πολιτικά. Ένας άλλος άριστος μαθητής στο σχολείο του Βροντάδου επειδή τον διώκανε, έβγαλε την έδρα της τάξης του σ’ ένα χωράφι και της έβαλε φωτιά. Τον αποβάλλανε και κατόπιν έκαψε όλες τις έδρες του σχολείου οπότε και αποβλήθηκε δια παντός. Η παρέμβαση πολιτικών προσώπων για την προαγωγή κάποιων μαθητών ήταν ένα σχετικά συνηθισμένο φαινόμενο ειδικά αν έπρεπε ο μαθητής να τελειώσει το σχολείο για να μπαρκάρει. Εντοπίσαμε όμως και ένα ενδιαφέρον περιστατικό λίγο παλαιότερο, την περίοδο της κατοχής, όπου παρενέβησαν οι Γερμανοί: «Εις τα Καρδάμυλα εσημειώθη προσπάθεια επεμβάσεως των κατακτητών προς προαγωγήν δις απορριφθέντων μαθητών» (Η εκπαίδευσις εις την Χίον μετά το 1822-Λεωνή Μ. Καλβοκορέση, σελ. 64) Μία ακόμη επίδραση της πολιτικής στην Παιδεία είναι η οικονομική και πως οι πολιτικοί του κάθε σήμερα οραματίζονται τη Χώρα του κάθε αύριο, ένα όραμα που υλοποιείται κυρίως με το πώς προωθείται η Παιδεία του κάθε λαού. Ο καθηγητής φυσικής Χόνδρος του Πανεπιστημίου Αθηνών, είπε στο αμφιθέατρο το 1947: «Η Ελλάδα είναι η μόνη χώρα που διαθέτει για την Παιδεία της το 5-6% του εθνικού της προϋπολογισμού, ενώ η Ιαπωνία δίνει το 23% του ακαθάριστου εισοδήματος της. Εγώ δε θα ζω, αλλά εσείς θα δείτε την Ελλάδα να είναι ο πάτος των πάτων (έτσι ακριβώς ήθελε να το γράψω ο κ. Μαρμαρινός) και την Ιαπωνία, παρόλο που είναι βαριά ηττημένη, να μεσουρανεί.». Η ΧΟΥΝΤΑ ΣΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ (Η ενότητα αφιερώνεται σε κάποιες ψυχούλες που τότε ήτανε..! Και τώρα είναι!..) Το 1969 ο νομπελίστας Σεφέρης εκδίδει μία ανακοίνωση που μεταξύ άλλων λέει και το εξής (περίπου έτσι): «Εδώ και δύο χρόνια η Ελλάδα έχει μπει σε μία κατάσταση που απέχει πολύ από τα ιδανικά για τα οποία έχουμε αγωνιστεί και πολεμήσει. Η είσοδος σε μία ανωμαλία μπορεί να είναι ανώδυνη αλλά η έξοδος από την ανωμαλία συνοδεύεται πάντα με τραγικά γεγονότα». Οι εκπαιδευτικοί τρέμουν. Επαγγέλλονται τη νευραλγική ιδιότητα της εκπαίδευσης των Ελλήνων. Αν και οι μισθοί τους ανεβαίνουν, οι παρεμβάσεις είναι μοιραίες και ο έλεγχος αυξημένος. Αναγκάζονται να γίνουν όργανα στην πλύση εγκεφάλου υπέρ του καθεστώτος, βγάζοντας λόγους στα παιδιά και στους πολίτες. Τα λίγα περιστατικά που καταγράψαμε από την εποχή που ακουγόταν το σχόλιο «Αυτός είναι καλός άνθρωπος και καλός Έλληνας!»: Από τον Απρίλη του 1967 τίθονται σε διαθεσιμότητα 6 δάσκαλοι και το καλοκαίρι σχηματίζεται η περιβόητη «Μαύρη λίστα των δασκάλων» περιλαμβάνοντας 26 ονόματα (μεταξύ αυτών οι πρώτοι 6 και οι κύριοι Μακριάς, Μονιώδης, Χειλάς που συνομιλήσαμε). Ο κύριος Χειλάς παλαιός ήδη δάσκαλος και με 3 χρόνια θητεία ως έφεδρος αξιωματικός διμοιρίτης στον ανταρτοπόλεμο, θεωρώντας ότι κανένας από τους αναγραφόμενους δεν είναι "μη καλός Έλληνας" και με το δεδομένο ότι κανένας δάσκαλος στην Κόκκινη Μυτιλήνη και στην Κεντρώα φανατική Κρήτη δεν έχει απολυθεί, επεμβαίνει στον επιθεωρητή Καρναβέζο λέγοντας του "Θα αντιδράσω παντοιοτρόπως!" και τον αναγκάζει να μεταβεί την επομένη στο Υπουργείο και να "πνίξει" τον κατάλογο. Έκτοτε δε συνέβη κανένα παρόμοιο περιστατικό. Η Χούντα επαναφέρει προσωρινώς την καθαρεύουσα στα σχολεία, μία κατασκευασμένη, νεκρή γλώσσα που δε μπορεί να ελκύσει το ενδιαφέρον των μαθητών (μέσα στην επταετία επανήλθε η δημοτική η οποία εδραιώθηκε οριστικά στη μεταπολίτευση). Το 1968 ο επιθεωρητής της Πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης συγκεντρώνει τους δασκάλους για μία ακόμη προπαγάνδα υπέρ του καθεστώτος. Όταν στη διάλεξη του έρχεται στο ζήτημα της γλώσσας μιλάει υπέρ της καθαρεύουσας («Τώρα καθιερώνεται η πραγματική μας γλώσσα»). Μετά από πέντε λεπτά ομιλίας, ο δημοτικιστής κύριος Μακριάς ζητάει τον λόγο και λέει στον επιθεωρητή: «Τόση ώρα μας παινάτε την καθαρεύουσα μιλώντας μας στη δημοτική. Τουλάχιστον επαινέστε μας την καθαρεύουσα μιλώντας καθαρεύουσα». Ο κύριος Μονιώδης στην ομιλία της 28/10/1967 δεν εκφωνεί μαζί με το «Όχι στον φασισμό!» το υποχρεωτικό «Όχι στον κομμουνισμό!», με αποτέλεσμα να τον εξαναγκάσουν κάθε μέρα μετά το σχολειό να προσέρχεται στην ασφάλεια για 27 φορές! Μία από αυτές τον δέρνουν. Σε ένα δημοτικό σχολείο του Κάμπου εισβάλλει χωρίς να κτυπήσει την πόρτα και χωρίς λόγο ο Ταξίαρχος, παγώνοντας τα μαθητούδια και τη δασκάλα. Ελέγχει, χαιρετάει και φεύγει. Το γιατί δεν το ‘μαθε ποτέ κανένας… Κόρη χουντικού ζωγραφίζει εσκεμμένα σφυροδρέπανα στους τοίχους ένα ολόκληρο έτος, για να δημιουργείται φασαρία και να ελέγχονται οι αντιδράσεις παιδιών, γονέων και καθηγητών έτσι ώστε να φακελώνονται (και για να φανεί η δράση του πατέρα στο καθεστώς). Η ίδια η μάνα καταγγέλλει την κόρη της στο Γυμνασιάρχη για να το λάβει υπόψη του και να τη σταματήσει ενώ η κόρη κατηγορεί τον Γυμνασιάρχη και τα παιδιά. Κι όλα αυτά για ένα χρόνο… Φιλόλογος πηγαίνει εκθέσεις μαθητών του πρώτα στην ασφάλεια και μετά τις διορθώνει. Ο καθηγητής Χαρίλαος Λέντζος λόγω δημοκρατικών φρονημάτων μετατίθεται δυσμενώς από την Αθήνα στο Θηλέων. Όταν δίνονται οι έλεγχοι στο αμφιθέατρο, ο Λέντζος παρακαλάει τους γονείς να μην έρθουν μπροστά στους άλλους να τον ρωτήσουν για τα παιδιά τους αλλά προσωπικά αργότερα. Μετά από λίγο τον έχουν περικυκλώσει καμιά εικοσαριά γονείς και εκείνος τους ξαναλέει τα ίδια. Ένας τον εκβιάζει ότι θα τον αναφέρει στην κυβέρνηση (η συνήθης νοοτροπία ορισμένων τρωκτικών που εκμεταλλεύονται καταστάσεις) και ο Λέντζος απαντάει: «Να χ- -ω και σένα που το λες, κι αν το πιστεύει, και την κυβέρνηση σου!». Ο λυκειάρχης κ. Μαρμαρινός αν και ήταν δίπλα στο περιστατικό και παρότι έπεσε πάνω του ολόκληρο το Υπουργείο Παιδείας, καλύπτει στις διεξαγόμενες ανακρίσεις τον αγανακτισμένο Λέντζο, καταθέτοντας κατ’ επανάληψη ότι δεν το είπε. Έξυπνο Ο κ. Μαρμαρινός όσο ήταν Γυμνασιάρχης στο Θηλέων κατά τη διάρκεια της επταετίας, εφάρμοζε σκληρό κανονισμό τον οποίον δε μπορούσαν να αντέξουν ούτε και τα παιδιά όσων ήθελαν να προσφέρουν εκδούλευση στη Χούντα (που ζητούσαν να τιμωρούνται παιδιά άλλων όπως η κόρη ενός παρασημοφορημένου αξιωματικού του Αλβανικού μετώπου). Έτσι όταν συνέβαινε κάτι τους τιμωρούσε όλους και για να συγχωρεθούν τα παιδιά των Χουντικών έπρεπε να συγχωρούνται όλοι μαζί. Ο ΧΑΦΙΕΔΙΣΜΟΣ ΣΤΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΩΣ ΑΤΥΠΟ ΜΑΘΗΜΑ Ο χαφιεδισμός είναι μια μόδα διαχρονική που φοριέται συνέχεια. Στην εποχή μας δεν πολυφαίνεται διότι έχουν αρθεί πολλά απαγορευμένα, ζει όμως και καραδοκεί για αφορμές και αιτίες που γυαλίζουν συμφέρον. Τότε λοιπόν κάποιοι «ευσεβείς» άνθρωποι μαζί με το παλτό τους, φορούσαν τη ρουφιανιά και την κονκάρδα τους. Ο φάκελος σου περιείχε ως και τα ξενοκοιτάγματα των προπαππούδων σου, οι αστυφύλακες παρακολουθούσαν μέχρι και τα παιδιά που είχαν κάποιον συγγενή αντίθετων αντιλήψεων ενώ στη δουλειά και στο στρατό ξεφύτρωναν προβλήματα από το πουθενά αν η θεια σου ήταν αντάρτισσα (αληθινό περιστατικό). Τα φιρμάνια έφταναν από παντού καίγοντας επί της ευκαιρίας και αρκετούς αθώους ενώ ο κοινοτάρχης συμμαθητής του μπαμπά και ο καλός γείτονας, χωρίς την ανάγκη ύπαρξης Δαμοκλείου σπάθης υπεράνω των κεφαλών τους, μεταμορφώνονταν σε αφιλότιμους Ιούδες διότι ως γνωστόν ο Ιούδας τουλάχιστον πήγε και κρεμάστηκε. Μέσα σε τούτη την περιρρέουσα ατμόσφαιρα που εύκολα σου μαύριζε το πιστοποιητικό κοινωνικών φρονημάτων, συγγενείς και γνωστοί δε θεωρούσαν κακό να καταδώσουν το αμάρτημα του μικρού (αρκετές φορές και με καλοπροαίρετα κίνητρα, ασχέτως αν κλονιζόταν η εμπιστοσύνη στο πρόσωπο τους "Για να γίνει σωστός άνθρωπος"-Δεν αρκούσαν τα υπόλοιπα σωστά ούτε σκοτίζονταν για να βρουν σωστότερους τρόπους). Και βεβαίως όποιος δε γούσταρε τη φάτσα σου ή τη φάτσα του μπάρμπα σου ήταν κι ο καταδότης σου στον Γυμνασιάρχη. Επίσης εκτός του ότι οι ευκαιρίες ήταν άφθονες στους άσπονδους συμμαθητές υπήρχε το φαινόμενο να διορίζεται επιμελητής της τάξης εκείνος που κάρφωνε έναν ένοχο, ακόμη κι αν δεν ήταν καλός μαθητής, κάτι το οποίο είχε μεγάλη αξία διότι αυτή η θέση καλυπτόταν μόνο από τους καλούς. Φυσικά μέσα στα σχολεία βρίσκονταν και εκπαιδευτικοί, χαφιέδες των κομματικών μηχανισμών που φακέλωναν τα πάντα. Το αντίδοτο για να επισημαίνονται οι ρουφιάνοι ήταν να μη μιλάνε για πολιτική και έτσι όποιος μίλαγε, σήμαινε ότι ήταν βαλτός και ψάχνει ποιους θα καρφώσει. Αυτοί οι άνθρωποι έμπαιναν στις τάξεις και διέπλαθαν την ηθική αγωγή των μαθητών τους. Είναι εύκολο όμως να διδάξεις βασικές ηθικές αρχές που δεν τις στηρίζεις στην πραγματικότητα και να μην καταλάβει κανείς τι μούτρο είσαι;!.. Δυστυχώς για τους κύριους χαφιέδες τούτο είναι ανέφικτο. Θες δε θες αυτό που είσαι δεν το κρύβεις και για να γίνουμε πιο χειροπιαστά σαφείς, στις δύσκολες μαθητικές στιγμές τα σήματα του χαρακτήρα τους θα εκπέμπονταν και οι κεραίες των ανθρώπινων ενστίκτων έστω και παιδικών θα τα συλλάμβαναν. Η προσωπικότητα του δασκάλου είναι φανάρι στο σκοτάδι και το καταστροφικό ότι η αθώα, άπειρη και αδύναμη παιδική ψυχή συνήθως δεν έχει την κριτική ικανότητα για να αντιδράσει και να αποκηρύξει. Το ευτυχές όμως ήταν ότι μεταξύ των περισσότερων παιδιών και εξαιτίας των πολλών δεινών -ανθρώπινων και φυσικών- που είχαν από κοινού να αντιμετωπίσουν, αναπτύσσονταν συναισθηματικοί δεσμοί οι οποίοι εξάλειφαν την όποια επιθυμία για κάρφωμα του συμμαθητή τους ενώ έξω βοηθούσαν και οι μαθητές των άλλων σχολείων. Και υπήρχαν και καθηγητές όχι φανάρια αλλά Ήλιοι, που φρόντιζαν να αποχαρακτηριστούν φακελωμένα παιδιά εξαιτίας των μπαμπάδων τους! Η ΣΥΜΠΕΡΙΦΟΡΑ ΤΗΣ ΕΞΟΥΣΙΑΣ Η εξουσία του δασκάλου ήταν ανυπέρβλητη και πολλές φορές ούτε οι ίδιοι οι γονείς δε μπορούσαν να σώσουν τα παιδιά τους από τα χέρια του. Αντί επιχειρηματολογίας και αληθινής ανωτερότητας η επικοινωνία πολλές φορές επιτυγχανόταν με τη βέργα, τα χαστούκια, τα καρύδια, το αυτιοτράβηγμα και το τσουλουφοβγάλσιμο. Το παραδεισένιο ξύλο έσπερνε τον πανικό στους μαθητές και η γνώση αφομοιωνόταν δια της βίας, δημιουργώντας ψυχολογικά προβλήματα έως και σωματικές αναπηρίες έχοντας στον πρώτο λόχο τα σπασμένα δόντια, τα σκισμένα χείλη και τα ματωμένα πρόσωπα. Κάποιοι εκμεταλλευόταν τους κακούς μαθητές παρακινώντας τους να τους δώσουν δώρα ή χρησιμοποιώντας τους σε δικές τους δουλειές (ένας έβαψε το μισό σπίτι καθηγητή του και τελικά δεν τον πέρασε). Συχνές ήταν οι προσβολές εναντίον σωματικών ελαττωμάτων και οι απειλές με τους ζωικούς χαρακτηρισμούς να παρελαύνουν κατά κοπάδια, μετατρέποντας την τάξη σε φάρμα. Ο δάσκαλος άρχει στο παιδί και άρα αποτελεί ισχυρό θετικό ή αρνητικό πρότυπο, για το καταστάλαγμα των ψυχικών του διεργασιών και τη σχηματοποίηση της προσωπικότητας του. Ο τρόπος αντιμετώπισης των προβλημάτων (κυρίως αυτών που δημιουργεί το ίδιο το παιδί), ο χειρισμός της εξουσίας και του κύρους, η επιβολή της πειθαρχίας και οι ελευθερίες, η επικοινωνία και η μεταδοτικότητα, απαιτούν γοητευτικές, κατασταλαγμένες, ισχυρές προσωπικότητες με αυτογνωσία και ρεαλιστική αυτοεκτίμηση, γνώση συμπεριφορών και σωστών λύσεων, που να μπορούν τόσο να συγχωρήσουν όσο και να τιμωρήσουν γνωρίζοντας πάντα το γιατί. Η άριστη γνώση του αντικειμένου δεν αρκεί αν δε μπορείς να τη μεταδώσεις, να την επιβάλλεις χωρίς να χρειάζεται να επιβληθείς και να την εγκαθιδρύσεις με την προοπτική του κάποτε αυτή η γνώση να αποβεί χρήσιμη. Αυτό το μάθημα είναι ίσως και το σημαντικότερο που μπορεί να προσφέρει ένας δάσκαλος και είναι το μοναδικό που διδάσκεται όλες τις ώρες της μαθητικής -και όχι μόνο- ζωής μας. Έτσι είναι καθοριστικό για τη διαμόρφωση των μικρών ανθρώπων, της κοινωνίας και της εξέλιξης της, καθοριστικό για το άτομο, τις σχέσεις των ατόμων και το κράτος ενώ πιστεύω πως απαιτείται να διδάσκεται ως κανονικό μάθημα με ύλη και τον συνοψισμένο τίτλο Επικοινωνία. Στη σημερινή εποχή πολλοί γονείς με τα απωθημένα που κουβαλάνε από τα δικά τους μαθητικά χρόνια, γκρεμίζουν -χωρίς λόγο πολλές φορές- το κύρος των εκπαιδευτικών. Στην ουσία έχουν παραμείνει ανώριμοι. Στην ουσία καταστρέφουν την ίδια την έννοια της εκπαίδευσης και τον μαθητή. Η θέση του δασκάλου είναι πολύ λεπτή απέναντι στους μαθητές του και λόγω της εξουσίας που κατέχει μία και μόνο λάθος κίνηση αρκεί για να γίνει περίγελος και ασυναίσθητα να γελοιοποιηθεί και η γνώση που προσφέρει. Το κύρος του εκπαιδευτικού πρέπει να παραμένει μεγάλο και ο ίδιος οφείλει να βρει τον σωστό τρόπο για να το επιτυγχάνει χωρίς να δημιουργεί αρνητικά, μη εποικοδομητικά συναισθήματα στους εκπαιδευόμενους του και για να μη μαραίνεται ο κήπος της γνώσης που καλλιεργεί. Είναι δύσκολή η ανηφόρα της μάθησης και το να ανακαλύπτεις τον σωστό τρόπο είναι μάθηση… Τα Ελβιέλα και ο καθηγητής υπόδειγμαΠεριστατικά της εκπαίδευσης που χαράχθηκαν στις μνήμες μας Το 1933 Υπουργός Παιδείας ήταν ο Γιώργος Παπανδρέου ο οποίος πήρε δάνειο από την Ελβετία με το οποίο κατασκεύασε 3.500 σχολεία, ένα γεγονός που ήταν το θαύμα της εκπαίδευσης (Τότε χτίστηκαν τα δημοτικά σχολεία 2ο, 3ο, 5ο, 7ο, 8ο κ.α.). Για να πληρωθεί αυτό το δάνειο έβαλε ως ρήτρα να πληρώνουν όλοι οι μαθητές του Γυμνασίου και οι φοιτητές ένα ειδικό τέλος και μία ειδική εισφορά, από τα οποία απαλλάσσονταν οι αριστούχοι, οι άποροι και κάποιες άλλες κατηγορίες. Τα παπούτσια που συνήθως φοριόνταν (όταν φοριόνταν) ήταν τα πάνινα Ελβιέλα, κοντό παντελονάκι για τις πρώτες τάξεις ενώ από την Γ’ Γυμνασίου ξεκινούσε το μακρύ παντελόνι, το σακάκι και το πουκάμισο. Κοντό παντελονάκι φορούσαν και μεγαλύτεροι γιατί είχε λιγότερο ύφασμα και άρα ήταν φτηνότερο. Κι όσο για τα κορίτσια ποδιά, τρέλα και κορδέλα… Ο σκληρός Γυμνασιάρχης Παπανικολάου, ο επονομαζόμενος "θηρίο", όταν σε μία εκδρομή ακούστηκε από το γραμμόφωνο το τραγούδι "Ποτέ τη μάνα μην πικράνεις" έβαλε τα κλάματα… Περίεργοι δεν είμαστε οι άνθρωποι;!.. Γιατί άραγε έβαλαν την προτομή του Γυμνασιάρχη Παπαλά πρόσφατα στο Αρρένων; Απλά γιατί όλοι τον σεβότανε, όταν μίλαγε όλοι πάντα τον προσέχανε, έδινε ευκαιρίες στους ασθενείς μαθητές, δίδασκε το μάθημα όποιου καθηγητή έλειπε και αγαπούσε τα παιδιά κάπως έτσι, παρατηρώντας π.χ. τον κ. Λαγουδάκο με τα μεγάλα χέρια όταν χαστούκισε έναν μαθητή λέγοντας του "Δε σας επιτρέπω κ. Λαγουδάκο!"… Και σεβάσμιος και σοφός και με αισθήματα! "Ο μαθητής της Η' τάξεως του Γυμνασίου μας Χατζηγιάννης Εμμανουήλ του Κωνσταντίνου, έσωσεν εκ βεβαίου πνιγμού μικρού παίδου ο οποίος έπεσεν εξ απροσεξίας εις το προ του κινηματοθεάτρου "Αστήρ" κρηπίδωμα του λιμένος." Βράβευση: Δημόσιος έπαινος, τίμηση με το βραβείο των εξαίρετων πράξεων και γνωστοποίηση με σχετικό έγγραφο στο Υπουργείο. Ο θεολόγος Σγόντζος παρότι είχε σκλήρυνση κατά πλάκας, πηγαινοερχόταν στο Βροντάδο μπαίνοντας στο λεωφορείο με τα τέσσερα. Ήταν σύνηθες το φαινόμενο τότε η Φυσική να διδάσκεται από μαθηματικούς λόγω ελλείψεως φυσικών. Μια φορά λοιπόν ένας μαθηματικός που δεν ήξερε ακριβώς τι έκανε εκτελούσε ένα πείραμα, πήρε φωτιά το αμφιθέατρο και ήρθε η πυροσβεστική. Από το Αρρένων ζήτησαν μερικά κορίτσια του Θηλέων για να συμμετέχουν σε μία θεατρική παράσταση που ανέβαζε το Αρρένων. Ο καχύποπτος Σύλλογος του Θηλέων ζήτησε κατάλογο με τα ονόματα των μαθητών-ηθοποιών και αναγνωρίζοντας μεταξύ τους μερικά από τα σεσημασμένα καμάκια της εποχής δεν έδωσε καμία μαθήτρια. Έτσι έγινε η αιτία να ανεβεί ένα έργο με ρόλους αποκλειστικά αντρικούς «Το κράτος του Θεού» που έμελλε να χαλάσει κόσμο: Κάποιοι Ισπανοί Ιησουίτες μοναχοί μεταβαίνουν στη Νότιο Αμερική και προσφέρουν εργασία σε ιθαγενείς εξασφαλίζοντας τους τα απαραίτητα. Οι τσιφλικάδες εξοργίζονται και τους οδηγούν σε ένα πουλημένο δικαστήριο όπου όμως όλες οι κατηγορίες εναντίον των ιεραποστόλων καταρρίπτονται εύκολα αναγκάζοντας τον δικαστή να βγάλει την ετυμηγορία: «Είστε αθώοι όμως σας καταδικάζω γιατί χαλάτε την πιάτσα!». Ένα παράπονο των παλιών δασκάλων και καθηγητών που διαπίστωσα είναι ότι έχουν μία αίσθηση απομόνωσης και παραγκωνισμού, κύρια από τους νεότερους συναδέλφους τους. Επειδή θα ήταν ωραίο να θυμόμαστε που και που αυτούς τους ανθρώπους-πρότυπα των παιδικών μας χρόνων, προτείνουμε στις διευθύνσεις της Πρωτοβάθμιας και της Δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης να διοργανώσουν μία τελετή τιμήσεως των παλιών εκπαιδευτικών, μία γιορτή της Παιδείας που θα μπορούσε να καθιερωθεί. Πάνινοι μαθητEς στη Βουδαπέστη Πλάκες που άφησαν όνομα και ιστορία στις μαθητικές αίθουσες της Χίου Έξω από το δημοτικό σχολείο των Μεστών ήταν ένας μεγάλος χοίρος κλεισμένος σ’ ένα μαντρί και τα παιδιά ανέβαιναν από τον φράχτη και τον καβαλούσαν. Μια φορά που ένας μαθητής μάθαινε ιππασία, οι συμμαθητές του άνοιξαν την πόρτα του μαντριού και ο χοίρος με ανοιχτό χώρο μπροστά του άρχισε να τρέχει αφηνιασμένος. Σταμάτησε πια στο ελαιοτριβείο φρενάροντας στα μπροστινά του πόδια και πετώντας τον πιτσιρικά μέσα στο σωρό με την αμούργη (τα υπολείμματα των ελιών μετά τη σύνθλιψη τους για την απόσταξη του λαδιού). Σε δημοτικό σχολείο της κατοχής: Όταν έρχονταν αεροπλάνα άρχιζε να ηχεί συναγερμός με ένα μακρόσυρτο βουητό. Ενώ τα παιδιά ήταν στην τάξη με τη δασκάλα τους, ένας μπόμπιρας πήγε απέξω με ένα μεγάλο χωνί του νερού και έκανε τη σειρήνα. Η δασκάλα με στριγκλιές πανικού φώναζε στα παιδιά να κρυφτούν κάτω απ' τα θρανία γιατί υπήρχε κίνδυνος βομβαρδισμού και κρύφτηκε κι εκείνη κάτω απ' την έδρα έως ότου να ηχήσει η λήξη του συναγερμού. Σχεδόν μισή ώρα πέρασε ώσπου το μεγάλο χωνί του νερού σήμανε τη λήξη από το παράθυρο της τάξης όπου στεκόταν ο πολεμοχαρής πιτσιρίκος. Το Αρρένων ως Γυμνάσιο Χίου εκφραζόταν πάνω στο πηλίκιο (το κρύβανε στις κοπάνες) με τα αρχικά Γ. Χ. που στη μαθητική γλώσσα σήμαινε Γουρούνι Χίου ή Γάιδαρος Χίου. Ένα αγαπημένο παιχνίδι, μιας που δεν υπήρχαν πολλά αυτοκίνητα, ήταν το μέτρημα των ψειρών: Αν οι περισσότεροι είχαν μονό αριθμό κυκλοφορούσαν τα μονά, αλλιώς κυκλοφορούσαν τα ζυγά. Οι τσέπες ενός γνωστού καθηγητή ήταν γεμάτες διάφορα μικροπράγματα. Συχνά τύχαινε να εξέχει κάποιος σπάγκος. Οι μαθητές ενώ περνούσε από τους διαδρόμους τραβούσε ο καθένας από λίγο και κατέληγε να κρέμεται από την τσέπη του ανυποψίαστου καθηγητή ένας σπάγκος ενός μέτρου. Τα ξυραφάκια τοποθετούνταν εύκολα στις σχισμές των θρανίων και ήταν αθέατα. Καθώς τα χτυπούσαν ή τα τραβούσαν όλοι μαζί, κουδούνιζε η τάξη και διέκοπτε τον ειρμό των σκέψεων του καθηγητή. Μερικές φορές και μόνο σε καλούς, εκμεταλλεύσιμους ανθρώπους έβαζαν φωτιά μέσα στην τάξη σε τέσσερα-πέντε βιβλία, τετράδια και σκισμένες σελίδες. «Κύριε, κύριε! Φωτιά, φωτιά!..». Ένας Γυμνασιάρχης σκάρωσε μια φάρσα σε έναν καθηγητή και του ζήτησε επιπλήττοντας τον να του δείξει τα απουσιολόγια. Ο πρόθυμος και ανυποψίαστος καθηγητής άνοιξε το συρτάρι και του πετάχτηκε ένας …κόκορας! Κάποιος συχνά έφερνε ένα πουλάκι στην τάξη κι όταν έβλεπε τα σκούρα νοιώθοντας ότι είναι σειρά του να εξεταστεί το αμολούσε κι άρχιζε το σώου: "Διώξτε το!", "Πιάστε το!", (ανέβαιναν στα θρανία), "Που πήγε;", "Ανοίξτε το παράθυρο!", "Κρυώνουμε!" και ούτω καθεξής… Μια φορά έβαλαν ένα κιλό ζιζανιοκτόνιο κάτω από το βάθρο της έδρας που φυσικά μύριζε στον καθηγητή όταν έκατσε και πηγαινοερχόταν για να ανασάνει. «Σας μυρίζει κάτι;» «Όχι κύριε!», «Ρε παιδιά κάτι βρωμάει!» «Ιδέα σας κύριε!». Ο αείμνηστος ζωγράφος μας Νίκος Γιαλούρης φόρεσε σε ένα μαθητή που του έκανε φροντιστήριο αγγλικών, μία καμπαρντίνα και μια αγγλική ρεμπούμπλικα και πήγαν στο σινεμά. Ο Θεόφιλος που περίμενε στην είσοδο υποψιάστηκε το μαθητή που γύρισε από την άλλη. Προσπαθώντας να του μιλήσει για να δει το πρόσωπο του, ο Γιαλούρης δήθεν προσβεβλημένος τον απέτρεψε λέγοντας του ότι είναι φίλος του απ’ το Λονδίνο. Τελικά ο Θεόφιλος έκοβε βόλτες μέσα στην αίθουσα προσπαθώντας να διακρίνει, ο από πίσω διαμαρτυρόταν συνεχώς για το καπέλο κι ο μαθητής ευχαριστήθηκε το έργο κι έφυγε λίγο πριν τελειώσει στο σκοτάδι. Οι μαθητές αποφάσισαν να κάνουν πλάκα σε μία ωραία καθηγήτρια τους ξακουστή για τις καμπύλες της. Με ένα μικρό τρυπανάκι άνοιξαν σε μια σχισμή της καρέκλας μια τρυπούλα, αρκετή για να συγκρατεί μια καρφίτσα αφήνοντας την αιχμή της να εξέρχεται του καθίσματος. Η ομορφοκάπουλη φιλόλογος έκατσε, αρχικά όμως δε συνέβηκε τίποτα. Λίγο αργότερα πετάχτηκε στριγγλίζοντας και σηκώνοντας το φουστάνι της ψάχνοντας ενδεχομένως για κάποιον σκορπιό. Εθεάθησαν οι λαχταριστοί γλουτοί της και ολίγο από το καθηγητριακόν εσώρουχον! (η γνωστή πλάκα της καρφίτσας λάμβανε χώρα συνήθως μέσα στα μαξιλαράκια των καρεκλών). Ένας καθηγητής της Εμπορικής πήγε στο γραφείο του Γυμνασιάρχη Πιτίδη (που συνήθιζε να δέρνει) τρεις μαθητές που έκαναν φασαρία. Ο Γυμνασιάρχης χαστουκίζοντας τους στη σειρά κατά λάθος χαστούκισε και τον καθηγητή. Ένας καθηγητής της Γεωγραφίας σήκωσε στον πίνακα ένα μαθητή και τον ρώτησε ποια είναι η πρωτεύουσα της Ουγγαρίας (Βουδαπέστη). Ο μαθητής δε γνώριζε και ο καθηγητής τον άρπαξε, άρχισε να χτυπάει το κεφάλι του στον πίνακα και του φώναζε: "Βούδα!» «Πες τη!". Και όσο ο μαθητής δεν του έλεγε διότι εκλάμβανε ως Βούδα τον εαυτό του, τόσο του χτύπαγε το κεφάλι ο καθηγητής… Μια φορά μέσα στην τσάντα του καλόκαρδου καθηγητή έβαλαν ένα βάτραχο. Με το που άνοιξε εκείνος την τσάντα ο βάτραχος άρχισε να πηδάει και ο καθηγητής φώναζε: «Βρε τι σας φταίει το ζωντανό; Πάρτε το και βάλτε το βρε έξω στη χλόη. Μη με αναγκάσετε να γίνω αυστηρός βρε και δε θέλω!..». Ένα άλλο χουνέρι που έκαναν οι μαθητές στους καθηγητές τους ήταν να παίρνουν βούτυρο από το πρωινό συσσίτιο και ν’ αλείφουνε με ένα μαντήλι όλο τον πίνακα. Ο αμέριμνος καθηγητής όταν δοκίμαζε να γράψει με την κιμωλία δεν τα κατάφερνε και νομίζοντας ότι είναι χαλασμένη, άλλαζε κιμωλίες, πηγαινοερχόταν στο Γυμνασιαρχείο να φέρει καινούργιες κι έτσι η ώρα κυλούσε ευχάριστα κι ανέμελα. Για τους ενδιαφερόμενους σημερινούς μαθητές να πούμε ότι αρκούν δύο κουταλιές της σούπας βούτυρο…(μία παραλλαγή ήταν να βρέχουν τις κιμωλίες). Αυστηρός Γυμνασιάρχης εθεάθη εκτός σχολείου να τον κυνηγάει η σύζυγος του με την ομπρέλα. Οι μαθητές γνώριζαν και όταν τα ‘βρισκαν σκούρα της έκαναν δώρα για να πάρει την ομπρέλα και να φτιάξει η τύχη τους. Ένας φιλόλογος είχε τη συνήθεια να εξετάζει τους μαθητές τραβώντας ονομαστικούς κλήρους από ένα κουτί. Κάποτε οι μαθητές έβγαλαν τους κλήρους απ' το κουτί και έβαλαν ποντικάκια, τζιτζίκια και σκουλήκια. Όταν ο καθηγητής έβαλε το χέρι του στην κληρωτίδα τον δάγκωσε ένα ποντίκι, τινάχτηκε, έπεσε κι άνοιξε το κουτί, πετάχτηκαν έξω τα πετούμενα και τα ποντίκια, ο καθηγητής ούρλιαζε, ήρθε ο Γυμνασιάρχης, ανακρίσεις, αποβολές, χαμός! Ένας γνωστός καθηγητής άνοιξε το συρτάρι της έδρας για να βγάλει το απουσιολόγιο και πετάχτηκε από μέσα μια αφηνιασμένη γάτα. Ένοχος μαθητής: ένας γνωστός δάσκαλος. Στην άκρη της τάξης απέναντι από την έδρα έβαλαν δύο θρανία το ένα πάνω στο άλλο και πάνω πάνω έφτιαξαν και έβαλαν έναν πάνινο μαθητή. Όταν μπήκε ο μύωψ καθηγητής άρχισε να του φωνάζει: "Κατέβα ρε από 'κει πάνω", "Δεν ακούς ρε χαμένε που σου μιλάω;! Κατέβα!". Ο πάνινος μαθητής όμως αδιαφορώντας πλήρως και εξακολουθώντας να απολαμβάνει τη θέα, δεν κατέβαινε και ανάγκασε τον μύωπα καθηγητή να πάρει τη βέργα και να πάει να τον δείρει… ΑΤΑΚΕΣ ΚΑΙ ΣΥΝΗΘΕΙΕΣ Το 1968 ο φιλόλογος Βακάλογλου έλεγε όταν νεύριαζε: «Μη με κάμετε και κάμω αυτά που έκαμα το 1952 που πρωτοδιορίστηκα στη Βολισσό και άφησα ένα μαθητή μεταξεταστέο». Ο Γυμνασιάρχης Τσελεπιδάκης που θεωρείται ότι αναγέννησε το Αρρένων συνήθιζε να λέει σε όποιον έβγαινε για αποβολή: «Μαύρο φίδι και κολοβό που σ’ έφαγε (όνομα)». Ο Γυμνασιάρχης Παπαλάς όταν εξέταζε έναν μαθητή που δεν ήξερε το μάθημα τον κάθιζε κάτω χωρίς να τον μηδενίσει και στο επόμενο μάθημα ήταν ο πρώτος που εξεταζόταν. Ένα άλλο που έκανε σε όποιον δεν ήξερε ν’ απαντήσει ήταν να απαντάει ο ίδιος και μετά: «Κατάλαβες;» «Μάλιστα κύριε» «Για πες τα κι εσύ τώρα…». Αν δεν ήξερε επαναλαμβανόταν η διαδικασία μέχρι να δοθεί σωστή απάντηση… Επίσης κάπνιζε τσιγάρα εγγλέζικα στη μεγάλη αίθουσα του Γυμνασίου και όλοι οι καπνιστές μαθητές έβγαιναν στην αίθουσα και μύριζαν τον αγγλικό καπνό του Παπαλά. Οι ατάκες του ήταν: "Ο διάβολος θα σου κόψει φορεσιά" ή "Θα σου κόψω φορεσιά διαβόλου" και "Με κέντρο τη βλακεία σου και ακτίνα την αφηρημάδα σου, σου βάζω μηδέν". Ο μαθηματικός Ζαχαριάδης επευφημώντας: "Ντενεκέδες ξεγάνωτοι!" "Να πάτε στο λιμάνι να γίνεται χαμάληδες!". Ο θεολόγος Σγόντζος: "Ρε ντενεκέ!". "Ρε σκουλήκι!". "Ο πατέρας σου βρε σ' έστειλε για να γίνεις χαμάλης;!.." (είχαν πέραση οι χαμάληδες τότε). Ο Γυμνασιάρχης Στεφάνου όταν του έλεγαν χαζομάρες ή δικαιολογίες: "Ναι, ναι, ναι, ναι, ναι, ναι, ναι, ναι, ναι, ναι, ναι…(και ούτω καθεξής)". Επίσης όταν έκανε παρατήρηση: "Θα το πω στον κύρη σου". Ήταν από τους σπουδαιότερους Χιώτες αρχαιολόγους αναστηλώνοντας σημαντικά μνημεία. Έσωσε κυριολεκτικά το Φρούριο μας από τις αδίστακτες διαθέσεις της πολιτείας και πολλών άλλων τη δεκαετία του '50. Ο μαθηματικός Πιτταούλης σε όποιον έκανε λάθος και το διόρθωνε μετά: "Ώχα! Πρώτα ρίχνεις την κουτουλιά κι ύστερα βλέπεις τον τοίχο". Ο μαθηματικός Πρίνος σε όποιον παραπονιόταν για τον βαθμό που του έβαζε: "Τι νομίζεις ρε πως είναι οι βαθμοί!; Κόλυβα που πας και λες του παπά δώσε μου κι εμένα κι άλλα!;" Ο μαθηματικός Σωτηράκης όταν έμπαινε στην τάξη και φώναζε στους μαθητές να καθίσουν έλεγε: "Ναυτόσουμ". Όσο ξέρετε εσείς τι σημαίνει άλλο τόσο ξέρουμε κι εμείς…Επίσης όταν εξέταζε ήθελε οπωσδήποτε κάποιοι να του απαντήσουν, οπότε αν δεν ξέρανε μπορούσε να εξετάσει όλο το τμήμα. Ο Γυμνασιάρχης Μαδιάς όταν ήθελε να δείρει κάποιον μαθητή του ξεσκόνιζε το σακάκι στην πλάτη και έλεγε: «Α, χαμένε, χαμένε!». Ο Γυμνασιάρχης Μαρμαρινός εξέταζε το απόγευμα όσους ήθελαν να βελτιώσουν τη βαθμολογία τους ενώ όταν έμενε χρόνος στο μάθημα και ήταν περίοδος του κυνηγιού μιλούσε για τις πέρδικες που «έκανε». Ο καθηγητής Τσαγγαίος των Γαλλικών και Λατινικών σε όσους δεν ήξεραν το μάθημα: «Κάτσε κάτω Άσσο!» ενώ όταν δεν ήξερες τις κλίσεις σου τις έλεγε ρίχνοντας σου για κάθε μια σφαλιάρες. Μια συνηθισμένη του ατάκα ήταν: "Δε με λες, δε με φέρνεις, τι να σου βάλω;!". ΦΟΒΕΡΟ ΣΚΟΝΑΚΙ!Το γράφουμε όπως μας το είπαν: Ένας καλός μαθητής που οι καθηγητές τον άφησαν για πολιτικούς λόγους τους είχε δηλώσει ότι θα τους κλέψει. Όταν δεν τον έβλεπαν και ενώ είχε πέντε καθηγητές η αίθουσα έριξε μια γροθιά στη μύτη του που άνοιξε. «Μπορείτε να μου φέρετε μια άλλη κόλλα γιατί άνοιξε η μύτη μου κι αυτή γέμισε με αίματα;». Ενώ του φέρνανε την καινούργια τσαλάκωσε τη ματωμένη κόλλα με τα θέματα και πριν τον προλάβουν την πέταξε απ’ το παράθυρο. Από κάτω περίμενε ένας που πήγε τα θέματα σ’ ένα επιτελείο μαθητών που τα έλυσαν και τα άφησαν σε μια συγκεκριμένη τουαλέτα. Εκείνος πήγε προς νερού του συνοδεία με τον παιδονόμο και άνοιξε μια πόρτα. Ο παιδονόμος του είπε: «Πήγαινε σε οποιαδήποτε άλλη εκτός από αυτή» και μπήκε μέσα για να ψάξει (καλάθια κτλ., ξέρετε τώρα…). Ο μαθητής μπήκε σε μια άλλη τουαλέτα που αληθινά εκεί ήταν κρυμμένη η κόλλα με τις απαντήσεις. Τελικά τους έκλεψε… ΟΙ ΣΚΛΗΡΟΤΗΤΕΣ ΚΑΙ ΤΑ ΓΙΑΤΙ ΤΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ"…Επί του θέματος τούτου ήτοι του ελέγχου και της τιμωρίας παντός παραπτώματος, είμεθα ανυποχώρητοι χωρίς να φοβούμεθα και τον χαρακτηρισμόν "αυστηροί" πιστεύοντες ακραδάντως ότι συνεχείς υποχωρήσεις έναντι των απειθαρχούντων άγουν σταθερώς και ταχυρρύθμως εις την διάλυσιν…" Αξίες χρήσιμες που έπρεπε να επιβληθούν για την καλύτερη κοινωνική λειτουργία… Στο όνομα των αξιών όμως διαπράττονταν (είναι διαχρονική μόδα η καπήλευση των αξιών) πολλές φορές ψυχικά εγκλήματα που αλλοτρίωναν τις αξίες και υποσκάπτανε τον σκοπό τους. Ας μη μιλάμε θεωρητικά και δήθεν για να μιλάμε. Μια προτασούλα τα λέει όλα: «Μόνο κόκαλα γερά!». Φανταστείτε δημοτικούδια γονατισμένα στα χαλίκια επί 3-4 ώρες ή κρεμασμένα ανάποδα και ο δάσκαλος να τα χτυπάει με το ξύλο στην πλάτη. Άσε που είχαν και τις εξωσχολικές δουλειές κι αν δε δούλευαν επειδή είχαν διάβασμα, δωσ’ του ξύλο κι απ’ τον κύρη (ξέχωρα το μπερντάκι για τις αταξίες)… Γεγονότα όχι βγαλμένα από το κεφάλι μας αλλά από τη Χίο του ’50. Κάποιοι μαθητές παρατούσαν το δημοτικό για το ξύλο ενώ στο γυμνάσιο το παραμικρό παράπτωμα χρεωνόταν με πολλές ημέρες αποβολή (αν και στην Εμπορική ένας μαθητής λιποθύμησε από το χαστούκι του Γυμνασιάρχη Μαρκούτση). Το αυστηρό σύστημα καραδοκούσε πρόθυμο να καταδικάσει μόνο και μόνο επειδή ήθελε να ελέγχει τους πάντες. Για να ελέγχονται όμως έπρεπε κάπως να ενοχοποιούνται και τούτο διότι η ενοχοποίηση μειώνει την αυτοπεποίθηση, οι ενέργειες αποτυχαίνουν ή δεν πραγματοποιούνται, το εγώ εξασθενεί, το εγώ-σύστημα θριαμβεύει. Κι όλ’ αυτά είναι δεκτά και σωστά όταν υπάρχουν επιβλαβείς, πως όμως θα ελέγχονταν οι μη επιβλαβείς; Αφού έτσι κι αλλιώς οι περισσότεροι μαθητές δεν έκαναν κάτι αληθινά βλαβερό, έπρεπε να στηθεί η παγάνα του φόβου ενδότερα θεσπίζοντας κανόνες που περικόπτανε προσωπικές ελευθερίες όπως μία αθώα βόλτα με ποδήλατο (Κανόνες σαφώς πρέπει πάντα να υπάρχουν για να έχουμε απτές αποδείξεις εναντίον των παραβατών, όχι όμως για να δημιουργούμε παραβάτες). Έτσι κι αν δεν ήσουν αλήτης αρκούσε η ύψιστη ασέβεια του να οδηγάς ποδήλατο μέσα στην πόλη για να την αρπάξεις. Το ηθικοφανές σύστημα λοιπόν (δεν προωθούμε ανατρεπτικές ιδεολογίες, ασχολούμαστε μόνο με τις μη εποικοδομητικές στάσεις) γνώριζε ότι και οι μη αλήτες που ήθελαν να απολαμβάνουν (άκρως απαγορευμένη λέξη) τις μικρές χαρές της ζωής, κάποια στιγμή θα υπέπιπταν σε παράπτωμα αν φυσικά δε φόραγαν τη δυστυχισμένη προβιά του προβάτου: «Τους συνέφερε να έχουν από κάτω πρόβατα για να διοικούν πιο εύκολα και προς τα ‘κει που θέλανε» (λόγια παλιού εκπαιδευτικού). Δεν το ενδιέφερε η πραγματική αφομοίωση των όσων διακήρυττε αλλά το χόρτασμα της λαιμαργίας του αδηφάγου εγώ του που κατασπάραζε την απλή ομορφιά του ανθρώπου. Έστηνε ένα κυνήγι μόνο για να βρουν θηράματα οι κυνηγοί του: «Αν δεν το κάνουμε έτσι θα ξυπνήσουν οι μαύροι και τι θα γίνουν οι γκρίζοι που μας διοικούν;!..» (λόγια γενικού επιθεωρητή σε συζήτηση για τη λειτουργία και τους νόμους του σχολείου). Για να τα κάνουμε λιανά: ένας άψογος μαθητής που εφάρμοζε το σύστημα με αληθινή αγάπη προς τους συνανθρώπους του και όπου αυτό αληθινά χρειαζόταν, περνούσε δυσκολότερα από έναν λιγότερο άψογο μαθητή που εφάρμοζε το σύστημα δείχνοντας αγάπη στο σύστημα. Και επειδή συνήθως αυτές οι αγάπες δεν είναι ειλικρινείς τούτοι οι μαθητές ανέπτυσσαν μια σχέση αφέντη-δούλου που όταν ο καλός φορτισμένος δούλος βρει έδαφος καταδυναστεύει τους υπόλοιπους (αυτά βέβαια γίνονται και τώρα κι όχι μόνο στα σχολεία, μόνο που έχουν αλλάξει βιτρίνες τα συστήματα). Κατά πόσο όμως το σύστημα έκρινε τον ίδιο του τον εαυτό;.. Κατά πόσο μπορούσε να χαλιναγωγήσει τα νεαρά του, ανώριμα και αδαή τέκνα όταν το ίδιο δε μπορούσε να χαλιναγωγήσει τη δική του αδίστακτη διάθεση για βαριά τιμωρία άμυαλων πλασμάτων;.. Όπου κατοικεί τούτη η διάθεση (προς Θεού δεν την είχαν όλοι) δεικνύει ανολοκλήρωτες, ανώριμες προσωπικότητες που δεν έχουν αποδεχτεί τις αλήθειες της Ύπαρξης και του Κόσμου και κατ' επέκταση ούτε τις δικές τους. Υπάρχουν πάντα δάσκαλοι, υπάρχουν πάντα άνθρωποι που γοητεύουν τους μαθητές τους και είναι αποδεδειγμένο ότι αυτοί είναι οι αποδοτικότεροι. Πολλοί όμως δε γοητεύουν και αντί να προσπαθήσουν να φτάσουν τούτα τα φωτεινά υποδείγματα της ζωής, προτιμούν τη βολική διέξοδο της τιμωρίας (δεν προσπαθώ να καταρρίψω την έννοια της τιμωρίας που είναι χρήσιμη όταν ξεκινάει από καλοπροαίρετες βάσεις και αφού έχουν εξαντληθεί οι υπόλοιποι τρόποι) και της αδιαφορίας. Όχι κυρίως από κακία μα από προσωπικά ελλείμματα, από αρνητικά φορτία, από μεγάλους φόβους που ποτέ τους δεν απόβαλλαν επειδή δε γνωρίζουν, επειδή δε μπορούν, επειδή κοιτάζουν αλλού, επειδή έτσι τους έμαθαν. Όμως δεν έφταιγαν πάντα και μόνο οι εκπαιδευτικοί ενώ οι αιτίες του κακού ήταν βαθύτερες…Είχαν να συγκρατήσουν μια φτωχή κοινωνία σχεδόν κατεστραμμένη από τους πολέμους που ειδάλλως θα όδευε στην αναρχία και που πολύ εύκολα μπορούσε να παρεκτραπεί και να δρα εις βάρος των συνανθρώπων της. Μια κοινωνία ηλεκτρισμένη και αμόρφωτη σε μεγάλο βαθμό η οποία είχε βιώσει σειρές τραγικών γεγονότων και παρέσερνε την ενδεχόμενη καλή τους διάθεση στο βούρκο αρχικά και αργότερα στην αποτελεσματική εκδίκηση της ποινής. Παρέλαβαν μια Ελλάδα που απολύθηκε από τον πόλεμο τέσσερα χρόνια αργότερα από τους υπόλοιπους και έπρεπε να τους προφτάσει. Η μεταπολεμική ελληνική κοινωνία στηρίχτηκε κυριολεκτικά στους εκπαιδευτικούς, αρκετοί απ’ τους οποίους παρότι είχαν πενιχρές οικονομικές απολαβές και ασφαλιστικές παροχές, ανέπτυσσαν σημαντική εξωσχολική δράση έχοντας κυριολεκτικά μέσα στο μυαλό τους την πνευματική -και όχι μόνο- αποκατάσταση της Ελλάδας που παρέπαιε. Και δε μπορείς να φτιάξεις ομελέτα χωρίς να σπάσεις αυγά… Μην τα ρίχνουμε όλα σ’ εκείνους… Το αυστηρό ηθικοπλαστικό σύστημα της εποχής τους μετέτρεπε σε σεμνότυφους και πολλές φορές παρά τη θέληση τους. Οι εξωσχολικοί κοινωνικοί και κυρίως πολιτικοί μηχανισμοί περίμεναν το πρώτο στραβοπάτημα. Οι κανονισμοί δημιουργούνταν μετά και από απαιτήσεις των γονέων και αν ο δάσκαλος δε χρησιμοποιούσε βέργα δε θεωρούταν καλός δάσκαλος. Είχαν να αντιμετωπίσουν τις ίδιες δυσκολίες με τους μαθητές τους συν του ότι αντιμετώπιζαν πολυμελή τμήματα ενώ αρκετοί σκλήρυναν στην Αλβανία, στην Εθνική Αντίσταση και στον αποτελειωτικό εμφύλιο. Ακόμη και η κακή πλευρά των περισσότερων πήγαζε από έναν βαθύ συναισθηματισμό ο οποίος είναι χαρακτηριστικά απών από τη βιτρινοστόλιστη εποχή μας. Μέσα στις δύσκολες καταστάσεις αναπτύσσονταν μεταξύ τους αληθινά συναισθήματα αφού ερχόταν ευκολότερα σε ουσιαστική επαφή. Η πιο ανθρωποκεντρική τότε Παιδεία με τα καλά και τα στραβά της, παρήγαγε πιο ατόφιες προσωπικότητες, αντίθετα με τη σημερινή που παράγει πιο μορφωμένες, διότι με όλ’ αυτά τα crush tests αναπτύσσονταν εσωτερικές δυνάμεις, γυμναζόταν η ψυχή τους και δημιουργούσε έναν ισχυρότερο, δικότερο της εαυτό που βίωνε αληθινότερα τη ζωή. Οι περισσότεροι από τους τότε μαθητές διατήρησαν μία στενή πλατωνική σχέση και ενίοτε φιλική με τους καθηγητές τους. Εκείνοι οι εκπαιδευτικοί έχοντας γευτεί την ανέχεια στα περισσότερα της επίπεδα που τους καθιστούσε περισσότερο ευάλωτους και φιλότιμους από εμάς, νοιάζονταν περισσότερο να προσφέρουν και να μεταδώσουν τις γνώσεις τους κάτι το οποίο επιτυγχανόταν καλύτερα από σήμερα. Ίσως έπρεπε όμως να εκτονωθεί το κακό φορτίο, να ξεχαστούν τα παλιά για να ηρεμήσουν οι άνθρωποι και να φτιάξουν τα πράγματα όπως και έγινε. Χρειάστηκε να περάσουν 25 χρόνια και να έρθει η μεταπολίτευση για να αλλάξουν τροπή οι καταστάσεις. Το σύστημα βελτιώθηκε, έγινε ανθρώπινο στο θέμα της συμπεριφοράς (έχοντας πάντα τις εξαιρέσεις του) και πιστεύω πως σ' αυτό τον τομέα η Παιδεία μας τώρα είναι σαφώς προτιμότερη. Όμως μέχρι ποιο βαθμό είναι αυτό θετικό και πόσο αληθινά ατόφιο κατοικεί στα μύχια των ψυχών;!.. Το ποινολόγιο πέθανε και επήλθε μια σωστή χαλάρωση των πνιγηρών αρχών, φτάσαμε όμως στο σημείο να πνίγουμε τις αρχές που πολλές φορές χάνουν το νόημα τους κατρακυλώντας με τη μπάλα του πολιτισμού. Η χαλαρότητα βοηθάει την άνεση μας όχι όμως και την επικοινωνία μας με αποτέλεσμα να ανδρειώνεται ένας κούφιος εγωκεντρισμός που δεν είναι τίποτα άλλο από μια προσπάθεια απόγνωσης, μια ανάγκη που ψάχνει για βοήθεια. Οι εποχές μας ψηφιοποιούν, οι σχέσεις μας είναι δήθεν, η μοναξιά και ο σκοταδισμός των ψυχών κραταιοί. Οι πολλές τεχνητές απολαύσεις ξεμοναχιάζουν το άτομο που συναναστρέφεται κυρίως με άψυχες φύσεις οι οποίες του αντιπροσφέρουν άψυχα ρέστα και κατασκευασμένες συμπεριφορές που απέχουν από την πραγματικότητα. Οι άνθρωποι δε ζουν πια για τους εαυτούς τους και τους συνανθρώπους τους, αλλά για ότι τους έχουν εμβολιάσει στο είναι τους. Αυτό που αξίζει πλέον δεν είναι το Ον αλλά το αντικείμενο, κάτι που έχει ως συνέπεια τη σταδιακή νεκροποίηση του ανθρώπινου υλικού μας. Οι σύγχρονες παιδείες προσπαθούν να επιτύχουν ανταγωνίσιμες κοινωνίες που θα αντεπεξέλθουν στη μάχη της παραγωγικότητας και για να επιτευχθεί ο στόχος χρειάζονται ανθρώπινα μηχανάκια και όχι σκεπτόμενους, ουσιαστικούς ανθρώπους διότι δεν καθυποτάσσονται και όπως έγραψε ο Ραφαηλίδης: "Αυτός που σκέπτεται κι έχει κάπως καλλιεργηθεί δε χαραμίζει το μυαλό του μόνο για να βγάλει λεφτά". Κατά συνέπεια στον ουσιαστικό άνθρωπο δε μπορείς να βγάλεις το είναι του και να βάλεις εμπόρευμα. Ενώ κάνοντας τον ανούσιο του φτιάχνεις ένα είναι που ο χώρος γι’ αυτό διαρκώς λιγοστεύει κι όταν θα επιβάλλεται να πλημμυρίσει τον κόσμο, εκείνο θα τον πιτσιλίζει… Κατ’ επέκταση εάν ο άνθρωπος δεν έχει ατομική συνείδηση και οντότητα δε θα έχει και το σύνολο του. Η υποδομή, η οργάνωση, οι παροχές, η θεωρητική και η τεχνική κατάρτιση είναι σαφώς ανώτερες από παλιά. Τα βιβλία έχουν περισσότερες πληροφορίες και πιο επιστημονική προσέγγιση, τότε όμως αν και στην καθαρεύουσα ήταν πιο βατά και πιο κοντά στο μαθητή. Η εκπαίδευση δεν είναι πλέον τιμωρός έγινε όμως αφόρητα καταπιεστική. Η εξήγηση είναι απλή: Το βιοτικό επίπεδο έχει ανέβει, οι μαθητές διαβάζουν περισσότερο και τα θέματα δυσκολεύουν για να γίνει το ξεκαθάρισμα για την εισαγωγή στα πανεπιστήμια κι ύστερα για την εισαγωγή στην κοινωνία. Έτσι οι μαθητές τώρα μπαίνουν από μικροί στα βάσανα και τα γλαφυρά παιδικά χρόνια μαζεύονται από τις γειτονιές για να θυσιαστούν στο βωμό της ονειρωξιακής επιτυχίας. Τα παιδιά είναι πλέον από τους σκληρότερα εργαζόμενους με πολλές εξωσχολικές ασχολίες ενώ από την Τρίτη δημοτικού αρχίζουν το τρέξιμο, τις φωτοτυπίες και τα μεταπτυχιακά όνειρα. Το σχολείο έχει μετατραπεί σε έναν προπονητικό χώρο των πανελληνίων εξετάσεων χάνοντας την ουσιαστικότητα του, ένα άγχος που του συρρικνώνει τη δυνατότητα διάπλασης προσωπικοτήτων και την καλλιέργεια του ενδιαφέροντος των μαθητών των οποίων η πνευματικότητα και το ουσιαστικό κέρδος των γνώσεων που κερδίζουν περιορίζονται. Κινητήρια δύναμη τους είναι η πίεση και όχι η δίψα για γνώση (και άρα για αληθινή δύναμη) ενώ η παπαγαλία ως μαζικό φαινόμενο χωρίς να προλαβαίνουν να ρωτήσουν γιατί, τους προετοιμάζει για την κενή εποχή μας: σήμερα παπαγαλίζουν το μάθημα, αύριο τις διαταγές του οποιουδήποτε (κ. Μαρμαρινός: Το σχολείο οφείλει να μας διαπαιδαγωγεί ως ελεύθερους έναντι των διοικούντων και δέσμιους έναντι των νόμων-Προτείνουμε επίσης να αναθέτονται κάποιες ευθύνες όπως να διδάσκουν το μάθημα, να εξετάζουν ο ένας τον άλλο και να βαθμολογούνται εικονικά). Οι ύλες αναπτύσσονται με κολοσσιαίους ρυθμούς μιας που τα καινούργια στοιχεία που δίνει η σύγχρονη επιστημονική έρευνα συνεχώς αυξάνονται με γεωμετρική πρόοδο. Τα μαθήματα συμπυκνώνουν πληροφορίες που δεν τις αναλύουν ικανοποιητικά λόγω έλλειψης χώρου ενώ πολλές φορές είναι ασύνδετες αφήνοντας χάσματα που πρέπει να καλύψει ο ίδιος ο μαθητής. Μοιάζει με κάποιον που βρίσκεται σ’ ένα βουνό και πρέπει να πετάξει για να πάει στο άλλο βουνό. Το αποτέλεσμα είναι ο μαθητής να γκρεμοτσακίζεται στο χάσμα της αμάθειας. Αυτή την ουσία της βέλτιστης σχηματοποίησης του είναι των παιδιών, δε μπορούν να την προσφέρουν ούτε τα φροντιστήρια γιατί ο χρόνος τρέχει και η ύλη δεν κουνιέται. Η γνώση περνάει και φεύγει. Ο μαθητής μαθαίνει στο να τρέχει να προλάβει τη δουλειά του και όχι στο να αποκομίσει την ουσία από αυτή. Όταν γίνεται εκπαιδευτικός συνεχίζει στο να τρέχει να προλάβει τη δουλειά του και όχι στο να προσφέρει την ουσία που θα αποκομίσουν από αυτή. Ο κύκλος γίνεται φαύλος, η γνώση στείρα και οι άνθρωποι ανούσιοι… Σπάστε τον κύκλο! Η γνώση είναι η δύναμη των δυνάμεων
|
|
|
|
Hosted and Powered
by: |
